AI giúp luật sư làm việc hiệu quả hơn, khách hàng đặt câu hỏi: 'Giảm giá của tôi đâu?'

Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách các công ty luật vận hành, giúp soạn thảo hợp đồng, tra cứu án lệ và rà soát tài liệu nhanh hơn nhiều lần. Nhưng khi chi phí giảm, khách hàng ngày càng đặt câu hỏi thẳng thắn: phần tiết kiệm đó đang đi đâu?

Mô hình tính phí theo giờ bị lung lay

Trong nhiều thập kỷ, ngành luật vận hành dựa trên mô hình tính phí theo giờ (billable hour). Khách hàng trả tiền cho từng giờ mà luật sư bỏ ra, bất kể công việc đó là nghiên cứu, soạn thảo hay rà soát tài liệu. Chính vì vậy, khi AI có thể đảm nhận nhiều phần việc của một luật sư tập sự chỉ trong vài giây, bản chất của mô hình này bắt đầu bị đặt dấu hỏi.

Điều đáng chú ý là các công ty luật đã công khai quảng bá việc ứng dụng AI như một bước tiến về hiệu quả. Họ nói rằng AI giúp giảm sai sót, tăng tốc xử lý và cho phép luật sư tập trung vào những phần công việc có giá trị cao hơn. Nhưng khi khách hàng đề nghị được chia sẻ lợi ích từ sự hiệu quả đó, câu trả lời thường không rõ ràng.

Khách hàng nói gì?

Theo nội dung gốc của bài viết, các khách hàng doanh nghiệp — những người chi hàng triệu đô la mỗi năm cho dịch vụ pháp lý — đang bắt đầu phản ứng. Họ lập luận rằng:

• Nếu AI giúp giảm số giờ làm việc thực tế, hóa đơn cũng phải giảm tương ứng
• Việc tính phí theo giờ trong khi dùng AI để tăng tốc là một dạng "lợi nhuận kép" không minh bạch
• Hợp đồng dịch vụ cần có điều khoản rõ ràng về việc sử dụng AI và cách chia sẻ lợi ích

"Nếu bạn dùng AI để làm xong trong một giờ công việc mà trước đây mất mười giờ, thì tại sao tôi phải trả cho mười giờ?" — một khách hàng doanh nghiệp đặt vấn đề.

Phía công ty luật phản biện thế nào?

Các công ty luật đưa ra một số lập luận để bảo vệ mô hình hiện tại:

• Chi phí đầu tư AI không nhỏ: Họ phải chi cho phần mềm, đào tạo, bảo mật dữ liệu và kiểm soát chất lượng đầu ra của AI
• Trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về luật sư: Dù AI soạn thảo, người ký và chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là luật sư
• Giá trị nằm ở phán đoán chuyên môn: AI có thể đề xuất, nhưng quyết định chiến lược vẫn cần con người

Tuy nhiên, những lập luận này không hoàn toàn thuyết phục được khách hàng, đặc biệt khi các công ty luật đồng thời dùng chính AI như một điểm bán hàng để thắng thầu các hợp đồng lớn.

Góc nhìn cho thị trường Việt Nam

Câu chuyện này không chỉ diễn ra ở Mỹ. Tại Việt Nam, các công ty luật và bộ phận pháp chế doanh nghiệp cũng đang bắt đầu sử dụng các công cụ AI để tra cứu văn bản pháp luật, soạn thảo hợp đồng và dịch tài liệu pháp lý. Xu hướng tất yếu là khách hàng Việt Nam — đặc biệt là các doanh nghiệp lớn và công ty có vốn đầu tư nước ngoài — sẽ sớm đặt ra những câu hỏi tương tự về tính minh bạch của chi phí.

Với các doanh nghiệp công nghệ và startup đang phát triển sản phẩm legal tech tại Việt Nam, đây có thể là cơ hội: định giá theo giá trị công việc thay vì theo thời gian có thể trở thành lợi thế cạnh tranh.

Bài toán chưa có lời giải

Vấn đề cốt lõi không nằm ở AI, mà ở chỗ mô hình tính phí theo giờ vốn được thiết kế cho một thế giới nơi thời gian của luật sư là thước đo chính xác nhất cho giá trị công việc. Khi AI phá vỡ mối liên hệ giữa thời gian và khối lượng công việc, toàn bộ hệ thống đo lường đó cần được thiết kế lại.

Dù vậy, cả hai phía đều có lý do để giữ nguyên hiện trạng. Công ty luật không muốn từ bỏ nguồn thu ổn định, còn khách hàng thì chưa tìm ra cách định giá thay thế đủ hợp lý. Có lẽ phải mất một thời gian nữa — và một vài vụ kiện hoặc đàm phán hợp đồng căng thẳng — thì một chuẩn mực mới mới dần hình thành.