AI không phải là một công nghệ bình thường

Minh họa về AI và tính phổ quát của công nghệ

Trong cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo, người ta thường chia thành hai phe rõ rệt: một bên cho rằng AI chỉ là một công nghệ bình thường như bao công nghệ khác, bên kia khẳng định nó là một thứ gì đó hoàn toàn khác biệt. Bài viết này lập luận rằng sự khác biệt căn bản nằm ở tính phổ quát — khả năng AI làm mọi thứ con người có thể làm, nhưng tốt hơn.

Điểm mấu chốt của mọi tranh luận

Bất đồng cơ bản duy nhất còn lại giữa hai phe thực chất chỉ xoay quanh một niềm tin: liệu AI có thể làm mọi thứ con người làm được, nhưng tốt hơn hay không. Nếu tin điều đó, gần như đương nhiên sẽ không còn việc làm cho con người. Nếu không tin, gần như đương nhiên vẫn sẽ còn việc làm.

Nói cách khác, toàn bộ cuộc tranh luận về AI có thể được quy về một câu hỏi: liệu nó có tiếp tục thu nạp năng lực cho đến khi bao phủ toàn bộ dải năng lực của con người hay không?

Những câu hỏi khác như "AI có ý thức không?", "AI có mục tiêu được căn chỉnh không?" hay "AI có vi phạm bản quyền không?" đều có thể quan trọng, nhưng chúng không phải là điều khiến AI trở nên độc nhất. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: chưa có lời giải thích nào thuyết phục về việc tại sao AI không thể làm bất kỳ việc gì con người làm được — kể cả việc quản lý các AI khác.

Từ giả thuyết vô hiệu đến thực tế

Trước đây, giả thuyết vô hiệu là "AI không thể làm X", và nghĩa vụ chứng minh thuộc về phe thúc đẩy AI. Nhưng chúng ta đã vượt qua điểm đó từ lâu. Ngay cả thế giới vật lý cũng không còn an toàn khi dòng vốn toàn cầu đang đổ vào robot và những tiến bộ lớn liên tục diễn ra.

Những người cho rằng sự trỗi dậy của AI sẽ tạo ra loại việc làm mới — giống như tự động hóa nhà máy từng tạo ra việc làm trong ngành robot, bảo trì và khoa học máy tính — thường bỏ qua một thực tế: tự động hóa cũng đã làm xói mòn nhiều thị trấn và thành phố, đồng thời là động lực quan trọng dẫn đến bất mãn kinh tế.

Ngay cả khi chấp nhận tiền đề rằng AI sẽ tạo ra việc làm mới, ta vẫn phải đối mặt với một khác biệt căn bản: bất kỳ việc làm mới nào cũng có thể do AI đảm nhiệm.

Hãy thử chứng minh bằng quy nạp với ba tiền đề:

• Có một số lượng việc làm nhất định.
• Nếu AI làm một việc tốt hơn con người, nó sẽ đảm nhiệm việc đó.
• AI có thể làm mọi thứ tốt hơn con người.

Có hai khả năng. Hoặc AI không tạo ra việc làm mới, nghĩa là AI làm hết mọi việc. Hoặc AI có tạo ra việc làm mới, thì quay lại bước một và lặp lại.

Tính "xác thực" và giá trị kinh tế

Có một điều AI không bao giờ có thể làm được: trở thành con người. Ví dụ, nghệ thuật do AI tạo ra theo định nghĩa sẽ không phải là sản phẩm 100% do con người làm. Sẽ luôn có nhu cầu đối với những sản phẩm "xác thực do con người tạo ra".

Minh họa về mối quan hệ giữa AI và giá trị con người

Nhưng đây chỉ là một lát cắt rất hẹp của nền kinh tế — giống như việc một cặp đôi mua tượng gỗ thủ công hay mũ đan tay từ một cửa hàng "xác thực" trong tuần trăng mật. Lý do rất đơn giản: bạn mua "tính xác thực" như một sở thích, không phải nhu cầu thiết yếu. Mọi thứ con người thực sự cần sẽ luôn được mua mà không quan tâm đến nguồn gốc.

Tính xác thực chỉ trở nên có giá trị vì nó khan hiếm so với nhu cầu, chứ không phải vì nhu cầu thực sự lớn. Và bất cứ điều gì AI có thể làm đều có thể trở nên rẻ vô hạn — nghĩa là không còn giá trị.

Điều này giải thích một phần những gì đang diễn ra với văn bản do AI tạo ra. AI đang bắt chước phong cách viết của những người từng đoạt giải thưởng danh giá — những thứ từng khan hiếm và được trả tiền. Nhưng khoảnh khắc kiểu viết đó trở nên phổ biến, nó lập tức đồng nghĩa với tư duy rẻ tiền và sáo rỗng.

Cú sốc trong giới toán học

Câu chuyện này đang diễn ra rõ rệt trong cộng đồng toán học, nơi đang chấn động trước sự "công nghiệp hóa" ngành của mình. Terrence Tao — người từng đoạt Huy chương Fields và vốn là người ủng hộ mạnh mẽ việc dùng AI trong toán học — đã lên tiếng cảnh báo:

"Trong vài tháng qua, năng lực toán học của các mô hình ngôn ngữ lớn đã cải thiện đáng kể, đến mức chúng có thể giải quyết những bài toán tồn đọng lớn trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, việc các công ty AI đẩy mạnh giải toán như một thước đo lại gây hại cho khoa học toán học và cộng đồng toán học."

Mục tiêu của các công ty AI và mục tiêu của cộng đồng toán học đang lệch pha nghiêm trọng. Việc giải bài toán chỉ là công cụ và thước đo trung gian cho mục tiêu chính là hiểu biết khái niệm và sự thấu hiểu. Việc sản xuất hàng loạt các phát biểu "đúng/sai" với tốc độ ngày càng nhanh có thể phá hủy mảnh đất màu mỡ thay vì thổi sức sống vào những ý tưởng mới.

Nghịch lý của "công nghệ bình thường"

Minh họa về tác động của AI lên lao động

Bài luận có ảnh hưởng "AI as Normal Technology" lập luận rằng chúng ta sẽ có thời gian và năng lực để can thiệp, vì AI sẽ không bùng nổ theo cấp số nhân. Các tác giả cho rằng các thiết chế xã hội sẽ có thời gian phản ứng vì công cụ AI vẫn nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta.

Vấn đề với cách đóng khung này là: AI là một công nghệ bất thường trên nhiều trục. Không ai ở Thung lũng Silicon thực sự đang vật lộn với câu hỏi điều gì sẽ xảy ra khi ta có những công cụ AI giỏi hơn con người, và điều đó sẽ làm gì với nền kinh tế toàn cầu cũng như cách chúng ta định giá sức lao động.

Các tác giả ngụ ý rằng chúng ta có thể đặt ra kiểm soát chính sách để AI không ngay lập tức chiếm hết việc làm. Nhưng nói thẳng ra, không có cơ chế kiểm soát rõ ràng nào ngăn được các tổ chức và chính phủ sử dụng AI. Các tập đoàn và chính phủ cũng là những "bộ tối ưu hóa" với động lực riêng, và tất cả đều khuyến khích việc không tuân thủ khi nói đến sử dụng AI.

Tương lai của lao động con người

Hãy nhìn lại lịch sử. Trước khi máy hát đĩa thực sự phổ biến, một nghệ sĩ clarinet có rất nhiều việc làm và được trả lương cao. Mọi quán bar, nhà hàng, nhà hát đều cần nhạc công sống. Ngày nay, đó là một sa mạc. Không ai muốn nghệ sĩ clarinet nữa.

Ngày nay có nhiều người có thể làm nhạc hơn bất kỳ thời điểm nào, nhưng khả năng kiếm sống từ đó đã lao dốc. Rào cản gia nhập giảm xuống, gu thẩm mỹ trở nên quan trọng hơn, và chỉ có vài nghệ sĩ đủ tầm để sống được ở mức trung lưu.

Đây là kịch bản tồi tệ nhất về những gì AI sẽ làm với mọi công việc ở khắp mọi nơi — ngoại trừ việc nó sẽ tệ hơn, vì diễn ra trong khoảng 2 năm thay vì 100 năm.

Một mô hình quan trọng đang hình thành: thâm niên và gu thẩm mỹ có tương quan cao, nên AI sẽ ảnh hưởng không cân xứng đến các vị trí cấp thấp, tự do và mới vào nghề. Càng ở vị trí cao, bạn càng được bảo vệ và càng hưởng lợi.

Phe ủng hộ AI lập luận rằng sự tồn tại của trí tuệ phổ quát tự động sẽ gia tăng chất lượng cuộc sống. Nhưng trong ngắn hạn, chúng ta nên dự đoán những cú sốc lao động đáng kể và khả năng gia tăng bất bình đẳng tiền lương.

Câu hỏi chưa có lời đáp

Quay lại câu hỏi cốt lõi: đâu là những thứ độc nhất thuộc về con người mà không AI nào có thể làm — không phải bây giờ, không phải trong hai mươi năm nữa, mà là mãi mãi?

Câu trả lời hay nhất tôi có thể nghĩ ra là "trở thành con người". Nhưng chỉ riêng điều đó thì không mang lại nhiều an ủi.