AI và cuộc chiến nước ở Arizona: Vì sao trung tâm dữ liệu bị phản đối, còn nhà máy chip TSMC lại được chào đón?

Một nhà máy chip khổng lồ ngốn gần 5 triệu gallon nước mỗi ngày vẫn được Arizona dang tay đón nhận. Nhưng khi các siêu trung tâm dữ liệu phục vụ AI mọc lên giữa sa mạc, người dân lại kéo nhau ra đường biểu tình. Sự khác biệt không nằm ở lượng nước tiêu thụ, mà ở niềm tin về giá trị kinh tế và tương lai của cộng đồng.

Khu phức hợp nhà máy TSMC giữa vùng sa mạc Arizona

"Chữ C thứ sáu" của Arizona

Suốt nhiều thập kỷ, kinh tế Arizona xoay quanh năm chữ C huyền thoại: gia súc (cattle), đồng (copper), bông (cotton), cam chanh (citrus) và khí hậu (climate) — mùa đông ôn hòa được xem là thứ bù đắp cho mùa hè thiêu đốt. Giờ đây, theo bà Christine Mackay, người phụ trách phát triển kinh tế thành phố Phoenix, bang này có thêm chữ C thứ sáu: chip.

Đằng sau chữ C đó là TSMC, nhà sản xuất chip hàng đầu thế giới đến từ Đài Loan. Năm 2020, giữa lúc thế giới đóng băng vì đại dịch, TSMC công bố sẽ xây các nhà máy bán dẫn tiên tiến (fab) tại Phoenix. Khoản đầu tư ban đầu được dự kiến 12 tỷ USD, nhưng đến nay con số đã phình lên 265 tỷ USD — được TSMC quảng bá là khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ.

Để có được thương vụ này, chính quyền Phoenix đã kiên trì theo đuổi TSMC suốt nhiều năm, kể cả khi hãng từng từ chối địa điểm này trong lần tìm kiếm năm 2016. Cái giá phải trả: gần 5 triệu gallon nước mỗi ngày, lấy từ nguồn cấp nước của thành phố.

Từ nhà máy đó, một hệ sinh thái công nghiệp mọc lên: 55 nhà cung ứng của TSMC đã đặt cơ sở tại Arizona, các công ty như Topco Scientific hay Chang Chun mở nhà máy, và cả một cộng đồng người Đài Loan định cư hình thành nên "Little Taipei" ở phía bắc Phoenix, kéo theo nhà hàng, bất động sản và cả chuyến bay thẳng Phoenix – Đài Bắc.

Khi trung tâm dữ liệu trở thành "cơn ác mộng"

Câu chuyện tưởng chừng có thể lặp lại với các trung tâm dữ liệu quy mô lớn (hyperscale). Arizona hiện có 172 trung tâm dữ liệu, và thế hệ đầu tiên từng được đón nhận khá im lặng. Nhưng các dự án mới đòi hỏi nhiều hơn hẳn: nhiều nước hơn, nhiều điện hơn, nhiều đất hơn — và lần này người dân nói không.

Tại Tucson, dự án Project Blue của Beale Infrastructure — một trung tâm dữ liệu 600 megawatt trên khu đất 290 mẫu Anh — đã châm ngòi cho làn sóng phản đối chưa từng có. Khoảng 1.000 người đã kéo đến buổi họp cộng đồng, la ó ngay từ phần giới thiệu của đại diện nhà đầu tư. Một tấm băng rôn viết tay tóm gọn tâm trạng chung: "TRUNG TÂM DỮ LIỆU CỦA BEALE SẼ HÚT CẠN NƯỚC CỦA CHÚNG TA".

Người dân phản đối dự án trung tâm dữ liệu tại Tucson

Điều khiến câu chuyện trở nên căng thẳng là thời điểm. Chỉ vài giờ sau khi hội đồng quận bỏ phiếu thông qua việc bán đất cho Beale, công ty điện lực Tucson Electric Power công bố đề xuất tăng giá điện trung bình 14%. Dù hãng khẳng định việc tăng giá không liên quan đến dự án, người dân không mua lý lẽ đó. Thêm vào đó là thông tin Project Blue sẽ tiêu thụ lượng nước tương đương hơn bốn sân golf mỗi năm, và khách hàng cuối được cho là Amazon Web Services.

Nước — bài toán không thể trì hoãn

Arizona đang đối mặt với một thực tế phũ phàng: bang này sắp mất gần 30% lượng nước nhận từ sông Colorado. Trong khi đó, trung bình nhiệt độ ở Tucson hiện cao hơn 11 độ F (khoảng 6 độ C) so với một thế kỷ trước, và theo chuyên gia môi trường Melanie Cooley, khoảng 5 độ trong số đó đến từ thay đổi hệ sinh thái địa phương — mất rừng, cạn dòng sông Santa Cruz — chứ không chỉ từ biến đổi khí hậu toàn cầu.

"Những gì chúng ta thấy hôm nay khi đi qua con sông trông như một cái mương khô khổng lồ — chúng ta coi đó là bình thường vì nó đã như vậy quá lâu. Nhưng nó không bình thường. Đó là một thảm họa do việc bơm nước ngầm quá mức và những quyết định phát triển tồi tệ gây ra. Và Project Blue là một quyết định tồi tệ nữa."

Người dân Tucson đã nỗ lực tiết kiệm nước suốt nhiều năm — bỏ cây cảnh, lấp bể bơi — và họ đặt câu hỏi thẳng mặt nhà đầu tư: "Ông có thể đảm bảo nước cho các thế hệ tương lai không?"

Vì sao TSMC thoát được làn sóng phản đối?

Nhìn qua thì có vẻ vô lý: khu phức hợp TSMC dùng lượng nước trong 9 ngày nhiều hơn mức Project Blue dự kiến tiêu thụ trong cả năm. Vậy tại sao một bên bị biểu tình, bên kia lại yên ổn?

Một phần nằm ở khả năng tái chế. Theo bà Sarah Porter, giám đốc Trung tâm Chính sách Nước Kyl thuộc Đại học bang Arizona, TSMC tái chế 60–65% lượng nước tại fab đầu tiên và đặt mục tiêu 90% vào năm 2028. Phần lớn nước thải được xử lý tại nhà máy xử lý nội bộ trước khi quay lại hệ thống của thành phố.

Phần lớn hơn nằm ở giá trị kinh tế. TSMC mang đến hơn 3.500 việc làm và cả một chuỗi cung ứng công nghiệp. Bà Mackay gọi đó là "giá trị kinh tế của một gallon nước": một gallon nước có thể làm được rất nhiều cho khu vực, hoặc chẳng làm gì cả.

Ngược lại, các nhà phát triển trung tâm dữ liệu từng quảng cáo rằng dự án của họ tạo ít việc làm cố định — cộng đồng chỉ nhận hạ tầng và thuế, không phải chịu áp lực dân số. Nhưng trong bối cảnh các lãnh đạo ngành AI liên tục cảnh báo sản phẩm của họ có thể xóa sổ việc làm cấp đầu vào, lập luận đó ngày càng mất trọng lượng.

Mặt tối ít được nói đến của ngành bán dẫn

Tuy vậy, TSMC không hoàn toàn vô can. Sản xuất chip sử dụng hàng trăm loại PFAS — "hóa chất vĩnh cửu" không phân hủy tự nhiên — vốn được liên hệ với các vấn đề gan thận, cholesterol cao, dị tật bẩm sinh và nhiều loại ung thư. Nước thải từ mỗi fab có thể lên tới hàng chục nghìn gallon mỗi ngày, và các phương pháp xử lý truyền thống thường không phát hiện được PFAS.

Theo bà Judith Barish, giám đốc liên minh CHIPS Communities United, vấn đề không chỉ là lượng nước mà còn là chất lượng nước. TSMC khẳng định đã liên tục tối ưu hệ thống phát hiện PFAS nội bộ và đang nghiên cứu các giải pháp thay thế, trong khi Phoenix yêu cầu công ty xử lý nước trước khi xả vào hệ thống chung.

Cơ sở hạ tầng nước của vùng Phoenix, Arizona

Bài học cho cuộc đua AI toàn cầu

Câu chuyện Arizona không chỉ là chuyện của nước Mỹ. Khi làn sóng AI khiến nhu cầu về trung tâm dữ liệu bùng nổ trên toàn cầu — từ Đông Nam Á đến châu Âu — sự chấp nhận của cộng đồng địa phương đang trở thành yếu tố quyết định đối với các ông lớn công nghệ.

Các nhà phát triển đã buộc phải điều chỉnh: chuyển từ làm mát bằng nước sang làm mát bằng không khí vòng kín, cam kết tái nạp nước ngầm, thậm chí hứa hẹn trở thành "water-positive". Nhưng những nhượng bộ đó chưa đủ để xoa dịu lo ngại. Tại Pima County, chính quyền đã áp lệnh tạm hoãn 120 ngày với các dự án trung tâm dữ liệu mới, còn Tucson ban hành những quy định chặt chẽ bậc nhất cả nước.

Với ngành công nghệ, đây là lời nhắc nhở rằng hạ tầng AI không tồn tại trong chân không. Mỗi megawatt, mỗi gallon nước đều gắn với một cộng đồng cụ thể — và những cộng đồng đó ngày càng hiểu rõ quyền lực của mình.