AI và quyền riêng tư có thể cùng tồn tại? CEO Proton Andy Yen: 'Điều đó là bắt buộc'

Trong mắt nhiều nhà bảo vệ quyền riêng tư, AI chỉ là một dạng công nghệ giám sát mới — nó khuếch đại khả năng theo dõi trực tuyến, thu thập dữ liệu khổng lồ của người dùng để tạo ra kết quả, và khuyến khích mọi người chia sẻ những bí mật sâu kín nhất của họ với các mô hình ngôn ngữ lớn dựa trên đám mây. Nhưng Andy Yen, nhà sáng lập kiêm CEO của Proton, lại có cách nhìn khác. Ông tin rằng sự kết hợp giữa AI và quyền riêng tư là điều "bắt buộc" trong tương lai.

Proton, công ty nổi tiếng với các dịch vụ mã hóa đầu cuối như email, lịch, lưu trữ đám mây, đang đặt cược lớn vào AI với chatbot mang tên Lumo. Điều này có vẻ trái ngược với sứ mệnh ban đầu của công ty — nơi mà "sự đảm bảo toán học" về mã hóa là tiêu chuẩn vàng. Tuy nhiên, Yen cho rằng nếu các công ty bảo mật không chủ động tham gia vào cuộc chơi AI, họ sẽ phải nhường lại toàn bộ tương lai kỹ thuật số cho Big Tech.

Sự thôi thúc từ cuộc cách mạng AI và lời hứa về quyền riêng tư

Điểm mấu chốt trong chiến lược của Proton là cách tiếp cận khác biệt so với các gã khổng lồ công nghệ. Trong khi Google hay Meta tích hợp AI vào mọi sản phẩm một cách bắt buộc, Proton chọn cách tiếp cận tự nguyện và tôn trọng quyền riêng tư hơn. Lumo không sử dụng mã hóa đầu cuối hoàn toàn trong phiên bản hiện tại, mà dựa trên lời hứa từ Proton rằng họ sẽ không ghi lại hoặc xem xét các cuộc trò chuyện của người dùng.

"Lời hứa không tốt bằng sự đảm bảo toán học, nhưng một lời hứa từ những người đáng tin cậy vẫn có ý nghĩa rất lớn," Yen giải thích.

Ông tiết lộ rằng Proton đang hợp tác và theo dõi nghiên cứu của Nvidia về các môi trường thực thi an toàn (trusted execution environments) trên GPU. Công nghệ này có thể tạo ra một "khu vực bí mật" trong phần cứng, nơi các cuộc trò chuyện với AI diễn ra mà không bị phần còn lại của máy chủ nhìn thấy. Mặc dù chưa hoàn hảo, Yen ước tính trong vòng 1-2 năm tới, họ có thể triển khai công nghệ này một cách đầy đủ.

Kiến trúc công ty độc đáo: Chống lại chủ nghĩa tư bản giám sát

Một điểm đặc biệt của Proton là cấu trúc công ty — cổ đông kiểm soát là một quỹ phi lợi nhuận (Proton Foundation), trong khi công ty vẫn hoạt động vì lợi nhuận. Điều này tạo ra sự kiểm soát đan xen, giúp Proton không bị áp lực từ các nhà đầu tư VC hay phải tối đa hóa lợi nhuận bằng mọi giá.

• Công ty vẫn có lợi nhuận và tự duy trì hoạt động
• Nhân viên vẫn có quyền chọn cổ phiếu, giữ động lực cạnh tranh
• Quỹ phi lợi nhuận có sứ mệnh bảo vệ dân chủ, quyền riêng tư và tự do

Yen gọi đây là thí nghiệm chưa từng có tiền lệ trong ngành công nghệ, và thừa nhận đây có thể thất bại trong vài năm tới. Nhưng ông tin rằng mô hình này giải quyết được "nghịch lý cấu trúc" của các tập đoàn truyền thống, nơi lợi ích cổ đông luôn được đặt lên trên lợi ích người dùng.

Bối cảnh chính trị: Làn sóng giám sát mới ở Mỹ và châu Âu

Yen chỉ ra rằng làn sóng người dùng chuyển sang Proton không chỉ đến từ lo ngại về AI mà còn từ những bất ổn chính trị. Ông ghi nhận "Trump bump" (sự gia tăng người dùng sau khi Trump đắc cử) nhưng cũng thừa nhận đã có "Biden bump" tương tự — vì quyền riêng tư không phải vấn đề đảng phái.

"Quyền riêng tư là thứ duy nhất bảo đảm rằng dù cuộc bầu cử tiếp theo có thế nào, dữ liệu của bạn vẫn an toàn."

Ông cảnh báo về việc các chính phủ có thể sử dụng các công cụ giám sát đã có sẵn để chống lại phe đối lập — giống như những gì Snowden từng gọi là "chế độ chuyên chế chìa khóa trao tay" (turnkey tyranny). Với quy định "Chat Control" của EU, ông cho rằng dù phiên bản ép buộc đã bị khai tử, phiên bản tự nguyện vẫn có thể tạo tiền lệ nguy hiểm cho việc quét nội dung người dùng.

Lợi thế cạnh tranh của châu Âu: Niềm tin

Theo Yen, nền kinh tế châu Âu đang tụt hậu trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Thay vì cạnh tranh về quy mô hay tốc độ với Mỹ và Trung Quốc, châu Âu chỉ có một lợi thế duy nhất: giá trị về dân chủ, tự do, quyền riêng tư và an ninh.

• Các quy định như Chat Control phá hủy niềm tin — nền tảng cho thành công kinh tế tương lai
• Các công ty châu Âu cần một hệ sinh thái công nghệ có thể cạnh tranh toàn cầu
• Mô hình kiếm tiền dựa trên quảng cáo và theo dõi người dùng không bền vững

Tương lai của Proton: Điện toán đám mây và nhắn tin được mã hóa?

Khi được hỏi về việc phát hành một sản phẩm thay thế Slack hay Discord, Yen không xác nhận nhưng hóm hỉnh nói: "Tôi không thể trả lời khi nào vì điều đó giả định rằng tôi đang làm nó. Không thể xác nhận hay phủ nhận." Tuy nhiên, ông thừa nhận rằng các ứng dụng nhắn tin nơi công sở là "một kho dữ liệu nhạy cảm khổng lồ không được mã hóa" và là vấn đề họ đang quan tâm.

Với việc ra mắt Proton Meet (mã hóa đầu cuối) đã đưa họ tiến gần hơn đến không gian chat nhưng chưa có sản phẩm chính thức. Yen hứa hẹn: "Chúng tôi đã có sẵn các mảnh ghép. Hãy chờ xem. Tôi hy vọng sẽ giải quyết được vấn đề này cho mọi người trong tương lai."

---

Lưu ý cho độc giả Việt Nam: Với bối cảnh người dùng tại Việt Nam ngày càng quan tâm đến quyền riêng tư trước sự bùng nổ của AI và các vụ việc rò rỉ dữ liệu, cách tiếp cận của Proton là một ví dụ đáng chú ý về việc cân bằng giữa lợi ích công nghệ và bảo vệ người dùng.