Ấn Độ đề xuất mô hình AI "đi tìm dữ liệu" thay vì dữ liệu phải rời khỏi nơi lưu trữ

Trong bối cảnh tranh luận pháp lý về việc các nhà phát triển mô hình ngôn ngữ lớn có được phép "nuốt" dữ liệu toàn cầu mà không trả phí hay không, chính phủ Ấn Độ đã đưa ra một hướng tiếp cận mới nhằm kiểm soát dòng chảy thông tin.

Theo Bộ Điện tử và Công nghệ Thông tin Ấn Độ (MeitY), thay vì để dữ liệu chảy ra ngoài, chính mô hình AI sẽ được đưa đến nơi lưu trữ dữ liệu để huấn luyện.

Nguyên lý cốt lõi: mô hình di chuyển, dữ liệu đứng yên

Giáo sư Ajay Kumar Sood, Cố vấn Khoa học chính của Chính phủ Ấn Độ, mô tả ngắn gọn triết lý của sáng kiến: "Mô hình sẽ đi đến chỗ dữ liệu, thay vì dữ liệu phải đi đến chỗ mô hình".

Khung pháp lý này có tên gọi DEPA for AI Training (Data Empowerment and Protection Architecture) — Kiến trúc Trao quyền và Bảo vệ Dữ liệu phục vụ huấn luyện AI. Cơ chế vận hành gồm ba thành phần chính:

• Training Data Providers (TDP) — các chủ sở hữu dữ liệu như bệnh viện, ngân hàng, cơ quan nhà nước, chia sẻ dữ liệu đã được ẩn danh và mã hóa.
• Data Exchange Platform (DEP) — nền tảng trung gian lưu trữ dữ liệu, vận hành các môi trường dữ liệu bảo mật dựa trên phần cứng.
• Training Data Consumers (TDC) — các đơn vị huấn luyện mô hình AI, được truy cập vào dữ liệu trong môi trường bảo mật này.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: dữ liệu vẫn được mã hóa và cô lập ngay cả trong quá trình xử lý. Các TDC không bao giờ tiếp xúc trực tiếp với dữ liệu gốc, mà chỉ đưa mô hình của mình vào để học.

Bảo vệ quyền riêng tư bằng nhiều lớp kỹ thuật

Khung DEPA áp dụng kỹ thuật vi sai riêng tư (differential privacy) một cách có hệ thống nhằm ngăn mô hình "ghi nhớ" hoặc làm lộ thông tin cá nhân cụ thể.

Mọi hoạt động bên trong môi trường dữ liệu bảo mật đều được ghi log bất biến phục vụ mục đích kiểm toán, đảm bảo quá trình vừa an toàn vừa minh bạch.

Ngoài ra, các DEP còn thực thi những quy tắc do chính chủ dữ liệu (TDP) đặt ra, quy định rõ mô hình được phép làm gì với dữ liệu mà họ cung cấp.

Động cơ của Ấn Độ: AI "nội địa" phục vụ người Ấn

Ấn Độ lo ngại rằng các nhà phát triển mô hình nước ngoài sẽ không có động lực giải quyết những vấn đề đặc thù của quốc gia này, cũng như không đảm bảo quyền kiểm soát cho chủ sở hữu dữ liệu.

Chính phủ nước này đặt tham vọng rất lớn vào DEPA trong nhiều lĩnh vực:

• Y tế: khai thác dữ liệu y tế vốn đang phân mảnh để thúc đẩy chẩn đoán AI, tìm kiếm thuốc và quản lý sức khỏe cộng đồng.
• Tài chính: Ấn Độ có hàng nghìn ngân hàng; DEPA được kỳ vọng giúp mở rộng tín dụng chính thức cho 400 triệu cá nhân và doanh nghiệp nhỏ chưa được phục vụ đầy đủ.
• Giáo dục: vượt qua rào cản tương thích dữ liệu để cá nhân hóa việc học cho 250 triệu học sinh trong ngành EdTech trị giá 29 tỷ USD.

Bên cạnh mục tiêu nội địa, tài liệu của MeitY còn thể hiện tham vọng ngoại giao công nghệ. Theo khung này, DEPA được xem là "đóng góp của Ấn Độ cho ngoại giao khoa học toàn cầu", hỗ trợ các nỗ lực của Ngân hàng Thế giới và Liên Hợp Quốc trong việc định hình hệ sinh thái AI toàn cầu bao trùm và có trách nhiệm hơn.

Liên hệ với chiến lược hạ tầng số công cộng

DEPA tiếp nối tư duy hạ tầng số công cộng (Digital Public Infrastructure - DPI) mà Ấn Độ đã tiên phong, với các sản phẩm như hệ thống thanh toán UPI hay nền tảng gọi xe không hoa hồng Bharat Taxi.

Triết lý xuyên suốt là chính phủ đầu tư xây dựng công cụ nền tảng để các ông lớn công nghệ không thể thống trị thị trường trong nước. Ấn Độ cũng dùng DPI như một công cụ ngoại giao, trao tặng miễn phí cho các quốc gia thân thiện.

Thách thức phía trước

Chính phủ Ấn Độ đã vận hành một số sàn trao đổi dữ liệu, nhưng vẫn chưa rõ còn bao nhiêu việc phải làm để biến DEPA thành hiện thực.

Đối với độc giả Việt Nam theo dõi xu hướng quản trị AI, mô hình của Ấn Độ đáng để tham khảo: thay vì lựa chọn giữa "mở cửa dữ liệu" và "đóng cửa với AI", DEPA đề xuất con đường thứ ba — giữ dữ liệu tại chỗ nhưng vẫn cho phép AI học hỏi trong khuôn khổ kiểm soát được. Đây cũng là hướng tiếp cận đang được nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, cân nhắc khi xây dựng chính sách phát triển AI quốc gia.