Anthropic bị tòa án phán quyết huấn luyện Claude trái phép bằng sách của các giáo sư Stanford

Trong phán quyết tháng 5/2026, thẩm phán liên bang Mỹ xác định rằng Anthropic đã sao chép bất hợp pháp và đưa vào tập dữ liệu huấn luyện Claude tác phẩm của hơn 10 giáo sư Đại học Stanford. Đây là một trong những vụ kiện bản quyền lớn nhất từ trước đến nay liên quan đến một công ty AI.

Sự việc đặt ra câu hỏi nóng bỏng không chỉ với Anthropic mà với toàn bộ ngành trí tuệ nhân tạo: ranh giới giữa "học hỏi" và "đánh cắp" trong huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn nằm ở đâu?

Những cuốn sách bị đưa vào tập dữ liệu mà không xin phép

Theo đơn kiện và phán quyết của tòa, Claude từng được huấn luyện trên các văn bản thu được bất hợp pháp của nhiều tên tuổi văn chương và học thuật, bao gồm Tobias Wolff, Abraham Verghese, Chang-Rae Lee, Daniel Mason, Hayagreeva Rao và Myra Strober.

Riêng giáo sư danh dự ngành Văn học Anh Tobias Wolff có tới 10 tác phẩm bị sử dụng để huấn luyện AI mà không hề được thông báo hay trả tiền. Trong vụ án Bartz v. Anthropic — được tổ chức Authors Alliance mô tả là thỏa thuận bản quyền lớn nhất từng có liên quan đến một công ty AI — thẩm phán William Alsup cho rằng Anthropic không được tiếp tục "ăn cắp" sách để dựng nên một thư viện trung tâm vĩnh viễn.

Điều đáng chú ý là ông Alsup vẫn chấp nhận việc mua sách hợp pháp để huấn luyện LLM là hành vi sử dụng hợp lý (fair use). Ông so sánh việc huấn luyện AI với cách con người đọc, tiếp thu và ghi nhớ phong cách của một cuốn sách:

"Giống như bất kỳ độc giả nào ấp ủ giấc mơ thành nhà văn, các mô hình ngôn ngữ lớn của Anthropic được huấn luyện trên các tác phẩm không phải để sao chép hay thay thế chúng, mà để rẽ sang một hướng khác và tạo ra thứ gì đó mới."

Khoản bồi thường 1,5 tỷ USD và làn sóng kiện riêng lẻ

Theo thỏa thuận, Anthropic phải trả 1,5 tỷ USD cho các tác giả và nhà xuất bản của gần 500.000 tác phẩm đã đăng ký bản quyền. Tuy nhiên, Tobias Wolff cùng 27 tác giả khác cho rằng số tiền này chưa thỏa đáng.

"Bắt tôi làm việc theo cách đó mà không có thù lao thì chẳng khác nào lao động nô lệ. Họ đang dùng tác phẩm của tôi mà không trả tiền. Theo thời gian, nếu công sức của người viết không sinh ra quả ngọt, đời sống của họ sẽ ngày càng khó khăn."

Wolff và giáo sư văn học Chang-Rae Lee đã chọn rút khỏi thỏa thuận tập thể Bartz và nộp đơn kiện riêng Cruz v. Anthropic, yêu cầu xét xử trước bồi thẩm đoàn với mức bồi thường theo luật định lên tới 150.000 USD mỗi tác phẩm bị xâm phạm — cao hơn nhiều so với khoảng 3.000 USD/tác phẩm trong thỏa thuận Bartz.

Cáo buộc cũng tương tự: Anthropic tải xuống, sao chép và phân phối trái phép sách có bản quyền từ các "thư viện bóng" như LitGen và PiLiMi, sau đó lưu trữ các tệp lậu này trong một thư viện trung tâm. Nếu thắng kiện, các tác giả sẽ có được lệnh cấm vĩnh viễn buộc Claude không được huấn luyện trên tác phẩm của họ nữa.

Bài toán chi phí giao dịch của ngành AI

Giáo sư Paul Goldstein của Trường Luật Stanford, một chuyên gia hàng đầu về sở hữu trí tuệ và là một trong các nguyên đơn trong vụ kiện tập thể, thừa nhận khó khăn cốt lõi mà các công ty AI phải đối mặt:

"Vấn đề thiết yếu… là cái mà các nhà kinh tế gọi là 'chi phí giao dịch'. Hàng triệu tác phẩm có bản quyền riêng lẻ có thể bị sao chép trong bất kỳ lần huấn luyện nào, và việc nền tảng xin cấp phép từ chủ sở hữu bản quyền của từng tác phẩm — hoặc thậm chí chỉ một tác phẩm — là điều hoàn toàn bất khả thi."

Goldstein cũng nhấn mạnh rằng quyền nhân thân về ghi nhận tác giả (moral right of attribution) rất quan trọng với đại đa số người viết. Hầu hết các nước công nghiệp đều có quy định này trong luật, riêng Mỹ là ngoại lệ — một bất lợi lớn cho giới tác giả.

Bức tranh pháp lý rộng hơn

Ngoài Bartz và Cruz, hơn 70 vụ kiện xâm phạm bản quyền đã được các tác giả, nghệ sĩ thị giác và cơ quan báo chí — trong đó có The New York Times và Getty Images — đệ trình chống lại các công ty AI. Dù Bartz đã đặt ra tiền lệ về việc sao chép sách lậu, tương lai pháp lý của hoạt động thu thập dữ liệu quy mô lớn vẫn còn bỏ ngỏ.

Authors Guild đang theo đuổi chiến lược nhiều mũi nhọn, bao gồm vụ kiện chống OpenAI và Microsoft, đồng thời vận động Quốc hội Mỹ ban hành luật yêu cầu cấp phép bắt buộc:

"Cấp phép cho phép tác giả và nhà xuất bản được đền bù, đồng thời yêu cầu áp dụng các bộ lọc để đảm bảo tác phẩm của họ không xuất hiện trong đầu ra trừ khi được cấp phép riêng."

Ý nghĩa với Việt Nam

Câu chuyện này không chỉ là chuyện của nước Mỹ. Nhiều startup AI Việt Nam cũng đang huấn luyện mô hình trên dữ liệu thu thập từ internet, trong đó không ít văn bản, sách và bài báo tiếng Việt có bản quyền nhưng chưa được cấp phép. Khi các tiêu chuẩn pháp lý quốc tế siết chặt, việc chủ động xây dựng quy trình cấp phép dữ liệu minh bạch và ghi nhận nguồn sẽ là lợi thế cạnh tranh dài hạn, thay vì rủi ro pháp lý tiềm ẩn.

Với Tobias Wolff, điều ông lo lắng nhất không phải bản thân mình:

"Tôi may mắn có được cuộc sống của một người viết, được hưởng lợi từ công sức của mình. Tôi lo nhiều hơn cho những cây bút trẻ mà tôi từng làm việc cùng tại Stanford và nhiều nơi khác — liệu họ có thể tiếp tục con đường đó trước những thách thức công nghệ rất khó nắm bắt và chống lại này hay không."