Anthropic và kế hoạch phức tạp để giữ Phố Wall ngoài vòng kiểm soát

Anthropic đang đứng trước một bài toán tưởng chừng như mâu thuẫn: muốn tận dụng nguồn vốn khổng lồ từ thị trường chứng khoán thông qua đợt IPO sắp tới, nhưng vẫn khẳng định không đánh đổi sứ mệnh cốt lõi là phát triển AI một cách an toàn và vì lợi ích chung của nhân loại. Thế nhưng, khi năng lực của các mô hình AI ngày càng mạnh, rủi ro cũng gia tăng tương ứng — và những cổ đông háo hức tìm kiếm lợi nhuận khó có thể kiên nhẫn với những biện pháp an toàn tốn kém làm chậm quá trình đưa sản phẩm ra thị trường.

Dario Amodei, đồng sáng lập kiêm CEO của Anthropic

Cấu trúc quản trị "chưa từng có tiền lệ"

Sam Altman, CEO của OpenAI — đối thủ lớn nhất của Anthropic — từng viện dẫn áp lực từ nhà đầu tư như một lý do khiến công ty ông không tiến hành IPO trong năm nay. Anthropic thì hy vọng có thể chống lại áp lực đó bằng một cấu trúc quản trị phức tạp đến khó tin.

Giáo sư luật Elizabeth Pollman từ Đại học Pennsylvania nhận định với The Verge rằng Anthropic đề xuất niêm yết với một "cấu trúc quản trị độc đáo và phức tạp chưa từng được sử dụng trước đây", được thiết kế sáng tạo riêng cho một công ty do nhà sáng lập dẫn dắt và định hướng bởi sứ mệnh. Theo các chuyên gia, cấu trúc này về lý thuyết sẽ trao cho Anthropic sự tự do theo đuổi lợi nhuận mà không để cổ đông buộc công ty phải cắt bỏ các bước kiểm tra an toàn hoặc vội vã tung hệ thống ra thị trường trước khi được thử nghiệm đầy đủ.

Tuy nhiên, ngay cả những lá chắn pháp lý vững chắc nhất cũng chỉ có giới hạn, và không một cấu trúc doanh nghiệp nào — dù được thiết kế tinh vi đến đâu — có thể cách ly hoàn toàn một công ty đại chúng khỏi những đòi hỏi của thị trường.

Công ty lợi ích công cộng và quỹ tín thác đặc biệt

Trước hết, Anthropic là một công ty lợi ích công cộng (public benefit corporation). Nói một cách đơn giản, công ty có nghĩa vụ pháp lý phải quan tâm đến nhiều thứ hơn là chỉ tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông, cân bằng giữa mục tiêu tài chính với sứ mệnh xã hội đã tuyên bố và lợi ích của các bên liên quan như nhân viên và cộng đồng cụ thể. Patagonia và Kickstarter là những ví dụ nổi tiếng với sứ mệnh lần lượt hướng đến bảo tồn môi trường và hỗ trợ cộng đồng sáng tạo.

Một lá chắn quan trọng khác nhằm bảo vệ sứ mệnh của Anthropic là giới hạn ảnh hưởng của cổ đông đối với hội đồng quản trị — một trong những đòn bẩy quyền lực lớn nhất của doanh nghiệp. Hội đồng quản trị giám sát công ty và bổ nhiệm ban lãnh đạo, bao gồm cả CEO. Các thành viên hội đồng cũng có thể nắm giữ vai trò điều hành, như trường hợp của Anthropic khi CEO Dario Amodei và chủ tịch Daniela Amodei đều ngồi trong hội đồng.

Thông thường, cổ đông có ảnh hưởng đáng kể đến việc ai ngồi trong hội đồng quản trị, qua đó có phương tiện thay thế thành viên hoặc thúc đẩy thay đổi nếu không hài lòng với cách công ty vận hành. Chẳng hạn, nếu cổ đông cho rằng việc kiểm tra an toàn tùy chọn gây ra những trì hoãn không cần thiết, họ có thể bãi nhiệm thành viên hội đồng và thay bằng người phù hợp hơn với lợi ích của mình — tức là kiếm tiền và ít thận trọng hơn.

"Anthropic hoàn toàn được cách ly khỏi áp lực tìm kiếm lợi nhuận, theo nghĩa cổ đông phổ thông không có khả năng chọn hội đồng quản trị hay đưa ra quyết định kinh doanh."

Theo cấu trúc quản trị được đề xuất, cổ đông phổ thông sẽ hầu như không có tiếng nói về thành phần hội đồng quản trị. Thay vào đó, bốn trong bảy thành viên hội đồng sẽ do một cơ quan đặc biệt gọi là Quỹ tín thác lợi ích dài hạn (long-term benefit trust) lựa chọn, theo giải thích của giáo sư Jens Dammann từ Trường Luật Đại học Texas. Đây là một thiết lập cực kỳ bất thường đối với một công ty công nghệ lớn.

Quỹ tín thác gồm "năm người được ủy thác bỏ phiếu không có lợi ích tài chính", có chuyên môn về "an toàn AI, an ninh quốc gia, chính sách công và doanh nghiệp xã hội". Thông qua một loại cổ phiếu đặc biệt gọi là cổ phiếu Class T, những người được ủy thác có thể bổ nhiệm hoặc bãi nhiệm thành viên hội đồng nhằm theo đuổi mục tiêu đã tuyên bố: đảm bảo rằng Anthropic "cân bằng một cách có trách nhiệm giữa lợi ích tài chính của cổ đông với lợi ích của những người chịu ảnh hưởng bởi hoạt động của công ty và mục đích lợi ích công cộng của chúng tôi". Quỹ được thiết kế để hoạt động độc lập với các áp lực thương mại, về lý thuyết cho phép đặt sứ mệnh của Anthropic lên hàng đầu.

Founder LLC và quyền lực của các nhà sáng lập

Về mặt kỹ thuật, cổ đông phổ thông có tiếng nói đối với ba ghế còn lại trong hội đồng. Tuy nhiên, Anthropic đã tạo thêm một lá chắn khác giữ quyền lực chắc chắn trong tay các nhà sáng lập, gọi là "Founder LLC", tổ chức sẽ kiểm soát 50,1% quyền biểu quyết trong các vấn đề cổ đông. Vì nhiều cuộc bỏ phiếu của cổ đông được quyết định theo đa số đơn giản, Founder LLC về cơ bản trao cho các nhà sáng lập khả năng chặn hoặc thông qua quyết định bất kể các cổ đông khác bỏ phiếu thế nào. Điều này đồng nghĩa họ sẽ thực sự lựa chọn ba thành viên hội đồng còn lại, theo giáo sư Dorothy Lund từ Trường Luật Columbia.

Bản cáo bạch cho biết Founder LLC "ban đầu" sẽ gồm bảy nhà sáng lập của Anthropic: Dario Amodei, Daniela Amodei, Tom Brown, Jack Clark, Jared Kaplan, Sam McCandlish và Christopher Olah. Đáng chú ý là thiếu vắng một đồng sáng lập khác — Ben Mann, người đồng lãnh đạo bộ phận thử nghiệm Anthropic Labs, theo đưa tin của The San Francisco Standard.

Tổng hòa lại, các thỏa thuận này trao cho các nhà sáng lập và quỹ tín thác "quyền lực to lớn" đối với định hướng của công ty, che chắn khỏi nhiều "áp lực gắn liền với việc trở thành công ty đại chúng", Dammann nói với The Verge. "Với cấu trúc quản trị bất thường mà Anthropic đã chọn, tôi không thấy việc niêm yết tự nó sẽ làm suy yếu khả năng ưu tiên an toàn hơn lợi ích thương mại của công ty."

Ann Lipton, giáo sư Trường Luật Đại học Colorado, đồng tình: xét về mặt pháp lý, "Anthropic hoàn toàn được cách ly khỏi áp lực tìm kiếm lợi nhuận". Nhưng bà cũng cảnh báo rằng bản thân các nhà sáng lập có lợi ích tài chính trong công ty, điều này có thể ảnh hưởng đến quyết định của họ.

Khoảng cách giữa lá chắn pháp lý và thực tế thị trường

Có một khác biệt lớn giữa bảo vệ pháp lý và miễn nhiễm với áp lực thị trường. Anthropic, giống như mọi công ty AI, "cực kỳ cần vốn", Lipton nói. "Tôi không rõ liệu bất kỳ cấu trúc quản trị nào có thể chống lại thực tế thị trường rằng nếu Anthropic không tận dụng cơ hội sinh lợi với tốc độ nhanh hơn đối thủ, công ty sẽ không thể tài trợ cho hoạt động của mình."

Lund cũng bày tỏ lo ngại tương tự. Anthropic vẫn sẽ "cần giữ thiện chí của nhà đầu tư", bà nói, đồng thời cho rằng "áp lực cạnh tranh và nhu cầu vốn có thể bào mòn các cam kết an toàn theo thời gian". Anthropic chưa phản hồi yêu cầu bình luận của The Verge về việc liệu công ty có thực sự chống được áp lực cổ đông đòi tăng tốc AI bằng mọi giá, kể cả hy sinh an toàn hay không.

Một điểm yếu tiềm tàng khác xuất hiện nếu các nhà sáng lập của Anthropic bắt đầu rời đi. Trong bản cáo bạch, công ty nói thành công của họ "phụ thuộc rất lớn vào sự phục vụ liên tục" của đội ngũ lãnh đạo cấp cao, đặc biệt là các nhà sáng lập. Dario và Daniela được nhấn mạnh là đặc biệt "quan trọng" đối với việc thúc đẩy nghiên cứu và sứ mệnh của công ty. Nhưng ngoài việc mất đi người lãnh đạo, sự ra đi của họ có thể kích hoạt những thay đổi đáng kể trong cấu trúc công ty, có khả năng gỡ bỏ một số lá chắn ngăn Anthropic theo đuổi lợi nhuận thay vì an toàn.

Theo cấu trúc đề xuất, Founder LLC sẽ "hết hiệu lực" nếu đa số thành viên rời đi hoặc nhóm quyết định tự giải tán. Khi đó, cổ đông phổ thông có thể có quyền làm suy yếu các bảo vệ của quỹ tín thác, ngay cả khi trái với ý muốn của những người được ủy thác và không cần sự ủng hộ của các nhà sáng lập hay nhân viên — những người nắm giữ các loại cổ phiếu khác nhau, Dammann giải thích. Ông cũng cho biết còn những cách khác để lật ngược quỹ tín thác, bao gồm hành động phối hợp giữa cổ đông đại chúng, cổ đông là nhân viên và các nhà sáng lập.

Bài toán chưa có lời giải trọn vẹn

Hiện tại, có vẻ Anthropic vẫn có thể "có cả hai" — vừa huy động vốn, vừa giữ sứ mệnh. Nhưng các lá chắn được thiết kế để bảo vệ cam kết an toàn AI còn xa mới là bất khả xâm phạm. Rất nhiều thứ phụ thuộc vào áp lực thị trường, việc các nhà sáng lập có ở lại hay không, và hướng đi của quỹ tín thác.

Dammann cho rằng tồn tại một "tình thế tiến thoái lưỡng nan mang tính nền tảng không thể giải quyết một cách hoàn toàn thỏa đáng" giữa sứ mệnh của Anthropic và đòi hỏi của nhà đầu tư. Chừng nào mọi việc còn suôn sẻ, căng thẳng này có thể còn kiểm soát được.

"Nhà đầu tư có thể không bận tâm đến việc thiếu tiếng nói chừng nào mọi thứ diễn ra tốt đẹp. Nhưng nếu mọi thứ trở nên tồi tệ, họ có thể sẽ rất thất vọng."

Câu chuyện của Anthropic phản ánh một câu hỏi lớn hơn cho toàn ngành AI: liệu một công ty có thể vừa là doanh nghiệp đại chúng chịu sức ép lợi nhuận, vừa giữ vững cam kết phát triển công nghệ có rủi ro cao một cách thận trọng? Với các nhà đầu tư và những người quan tâm đến an toàn AI tại Việt Nam cũng như trên toàn cầu, đây sẽ là phép thử đáng theo dõi trong những năm tới.