Bên trong cuộc điều tra nhiều tháng về dự án trung tâm dữ liệu thất bại của Kevin O'Leary tại Utah

Kevin O'Leary — gương mặt quen thuộc của chương trình Shark Tank — từng hứa sẽ xây dựng trung tâm dữ liệu lớn nhất thế giới tại một thung lũng hẻo lánh ở Utah. Nhưng khi cư dân địa phương phát hiện ra, họ đã phản đối đến mức khiến dự án đình trệ hoàn toàn. Câu chuyện này hé lộ cách ngành công nghiệp AI đang đụng phải rào cản mà tiền bạc không thể giải quyết: nền dân chủ địa phương.

Từ thung lũng hoang vắng đến "Wonder Valley"

Vào cuối tháng 4, Kevin O'Leary xuất hiện trên truyền thông và tuyên bố đang xây dựng một siêu trung tâm dữ liệu tại Utah mang tên Stratos, còn được biết đến với biệt danh Wonder Valley. Quy mô của dự án khiến nhiều người choáng váng: khu đất rộng 40.000 mẫu Anh, công suất 9 gigawatt — tức là hơn gấp đôi mức tiêu thụ điện trung bình của toàn bang Utah.

Thế nhưng, điều đáng chú ý là hầu hết cư dân trong vùng chỉ biết đến dự án này khi O'Leary công bố công khai. Trước đó, chỉ khoảng một tá người nắm được thông tin, bao gồm vài chủ đất trong thung lũng, một số quan chức bang và vài nhà phát triển bất động sản.

Cơ chế đặc biệt giúp dự án lách qua quy trình

Câu hỏi đặt ra là làm sao O'Leary có thể tiến xa đến vậy mà không ai hay biết. Câu trả lời nằm ở MIDA (Military Installation Development Authority) — một cơ quan phát triển cấp bang chuyên xử lý các dự án có mục đích quân sự.

MIDA có quyền lực rất lớn trong việc ghi đè quy hoạch sử dụng đất địa phương. Về cơ bản, nó trở thành chính quyền đô thị trong bất kỳ khu vực dự án nào mà nó thiết lập.

Theo hồ sơ, O'Leary bắt đầu liên hệ với chính quyền bang từ đầu tháng 1. Dự án sau đó được chuyển từ văn phòng thống đốc sang MIDA. Đến cuối tháng 4, MIDA đã phê duyệt dự án — nhưng chính quyền quận Box Elder, nơi dự án tọa lạc, thậm chí còn không được thông báo cho đến khoảng một tháng trước đó.

Khi các ủy viên quận nghe tin đồn về một trung tâm dữ liệu sắp đến, họ hoàn toàn không biết gì. Phía bang sau đó thừa nhận: "Chúng tôi xin lỗi, về cơ bản là chúng tôi quên thông báo, nhưng chúng tôi thực sự cần sự chấp thuận của quý vị gấp."

Làn sóng phản đối bùng nổ

Chỉ trong vòng một tuần cuối tháng 4, hai cuộc họp công khai đã diễn ra, truyền thông địa phương bắt đầu đưa tin, và người dân bắt đầu bàn tán ở quán cà phê, cửa hàng tạp hóa, trên Facebook.

Điều đáng chú ý là không ai tỏ ra hài lòng. Một nhà hoạt động nhận xét với phóng viên rằng trung tâm dữ liệu hiện là vấn đề đoàn kết nhất trong chính trị Mỹ — không phải vì mọi người đồng thuận về chúng, mà vì ai cũng có lý do để ghét.

• Nhóm lo ngại về môi trường phản đối việc tiêu thụ nước và khí thải
• Nhóm phản đối ưu đãi thuế cho tập đoàn lớn
• Nhóm lo ngại về AI và quyền riêng tư
• Nhóm bảo thủ ở nông thôn phản đối sự can thiệp của bang vào địa phương

Một báo cáo từ trung tâm tình báo bang gửi cảnh sát trưởng địa phương nhận định đây là "nhóm người có khả năng bùng nổ cao", khi các nhóm vốn thường phản đối lẫn nhau như Utah Patriots Alliance và các nhà hoạt động bảo vệ hồ Great Salt Lake lại cùng đứng về một phía.

Khác biệt căn bản so với các dự án trước

Điểm khác biệt lớn nhất so với các dự án như nhà máy Foxconn ở Wisconsin là không có ai ủng hộ dự án này.

"Không ai muốn thứ này trong sân sau của mình" — ngay cả những người bán đất cho dự án cũng nói vậy.

Utah không phải là vùng công nghiệp hóa đã suy tàn như Wisconsin. Đây chủ yếu là cộng đồng nông nghiệp, người dân không mơ mộng về thời hoàng kim của ngành sản xuất. Họ không tin vào những con số việc làm mà các nhà phát triển trung tâm dữ liệu đưa ra, và họ thấy gần như không có lợi ích nào đáng kể.

Sai lầm chiến lược của O'Leary

Thay vì trấn an cộng đồng, O'Leary chọn đối đầu. Ông đọc tên những người phản đối trên Fox News và cáo buộc họ là gián điệp Trung Quốc. Chiến lược này phản tác dụng hoàn toàn.

Nhiều người tôi nói chuyện ở Utah càng phẫn nộ hơn vì họ đã sống ở đó qua nhiều thế hệ mà lại bị buộc tội là gián điệp ngoại quốc.

Fox News buộc phải xin lỗi trực tiếp trên sóng. O'Leary cũng phải đăng lời xin lỗi trên Instagram. Đến khi phóng viên gửi email "không bất ngờ" (thông báo trước những gì sẽ đưa vào bài), phản hồi duy nhất từ phía ông là luật sư gửi lời đe dọa nhẹ.

Hệ quả chính trị tại Utah

Dự án đã gây ra nhiều "thương vong" chính trị:

• Hai ủy viên quận địa phương mất ghế
• J. Stuart Adams — Chủ tịch Thượng viện bang, được nhiều nguồn gọi là "vua của chính trường Utah", đồng thời là chủ tịch MIDA — cũng mất ghế
• Dự án trở thành tâm điểm trong cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Cộng hòa

Hiện tại, các nhà hoạt động đã nộp đơn trưng cầu dân ý nhằm bãi bỏ sự chấp thuận của quận. Đơn bị quận bác bỏ, và vụ việc đang được đưa ra tòa.

Cuộc đua hạ tầng AI và bài toán tốc độ

Để hiểu vì sao dự án Stratos ra đời, cần nhìn vào cuộc đua hạ tầng AI đang diễn ra. Các hyperscaler như Google, Meta, Amazon đang cạnh tranh khốc liệt để đạt AGI, sẵn sàng chi bất cứ giá nào để xây trung tâm dữ liệu nhanh hơn đối thủ.

Chuỗi áp lực tạo ra một hệ sinh thái kỳ lạ:

1. Kết nối lưới điện bị tắc nghẽn → nhà phát triển chuyển sang xây nhà máy điện riêng "behind the meter"
2. Tuabin khí bị đặt hàng chậm nhiều năm
3. Xuất hiện mô hình "powered land assembly" — nhà phát triển gom đất, đảm bảo nguồn điện, rồi bán lại cho hyperscaler với giá gấp 20 lần giá đất thô

Những gì nhà phát triển thực sự bán không phải là đất, mà là tốc độ.

Điều này dẫn đến vô số thông báo về "trung tâm dữ liệu trên giấy" — những dự án được quảng cáo với công suất khổng lồ nhưng thực chất chỉ là lời chào mời gửi đến Meta hay các hyperscaler: "Nếu anh muốn tham gia, anh có thể sở hữu trung tâm dữ liệu lớn nhất thế giới."

Rủi ro tài chính chưa ai tính đến

Điểm đáng lo ngại là không ai trong hệ thống quan tâm đến bài toán kinh tế thực sự của AI. Các hyperscaler như Google, Meta, Amazon có xếp hạng tín dụng AAA và cực kỳ sinh lời, nên giới đầu tư coi các khoản đầu tư hạ tầng này là an toàn. Nhưng OpenAI và Anthropic thì không có được vị thế đó.

Paul Kedrosky giải thích: vì không ai — kể cả hyperscaler — có thể tự chi trả cho các dự án quá lớn này, nên tín dụng tư nhân và quỹ hưu trí nhảy vào, coi đây là khoản đầu tư sinh lời ổn định nhiều năm.

Nhưng nếu bong bóng AI vỡ, nhiều công ty có thể không còn tiền để trả các hóa đơn khổng lồ. Không ai mà phóng viên phỏng vấn tính đến kịch bản này.

Bài học cho tương lai

Câu chuyện Stratos đặt ra câu hỏi lớn hơn: liệu đây có phải cách hợp lý để xây dựng hạ tầng cho một công nghệ được cho là có tầm vóc văn minh?

Chúng ta đang xây những nhà máy khí đốt khổng lồ giữa vùng hoang vu, hoàn toàn tách khỏi lưới điện, chạy bằng nhiên liệu hóa thạch — chỉ để tiết kiệm một hai năm. Ai đó gọi chúng là "những chiếc tủ lạnh đắt đỏ giữa sa mạc".

Với người dân Việt Nam — nơi các dự án trung tâm dữ liệu cũng đang thu hút đầu tư mạnh mẽ — câu chuyện này mang đến bài học về tầm quan trọng của việc minh bạch với cộng đồng địa phương và thu hút sự tham gia của người dân ngay từ giai đoạn quy hoạch. Khi người dân chỉ biết về dự án qua tin đồn, phản ứng dữ dội là điều khó tránh khỏi.

Như Josh Dzieza kết luận, dự án chưa chết hẳn, nhưng đã mất đà hoàn toàn. Và dù cuộc đua hạ tầng AI vẫn tiếp diễn trên toàn cầu, nó đã va phải một rào cản mới: ý chí của những cộng đồng địa phương không muốn bị bỏ qua.