Bí ẩn con tàu đắm Bình Châu: Chứng tích thương mại hàng hải cuối thời Đường ở miền Trung Việt Nam

Vào năm 2013, một cơn bão dữ dội đã làm lộ ra xác một con tàu buôn cổ trên bãi biển Bình Châu, tỉnh Quảng Ngãi, miền Trung Việt Nam. Phát hiện này ngay lập tức thu hút sự chú ý của người dân địa phương, dẫn đến làn sóng đào bới trái phép khiến phần lớn cổ vật bị hư hại. Tuy nhiên, nhờ công của nhà sưu tập gốm địa phương, ông Lâm Dũ Xênh, cùng các chuyên gia quốc tế, con tàu đắm Bình Châu đã hé lộ nhiều bí ẩn quan trọng về mạng lưới thương mại biển cuối thời nhà Đường (thế kỷ 9).

Phân tích sơ bộ cho thấy, hàng hóa trên tàu Bình Châu có sự tương đồng đáng kể với con tàu đắm nổi tiếng Belitung cùng thời kỳ Tang, nhưng kỹ thuật đóng tàu lại khác biệt hoàn toàn. Điều này đặt ra những câu hỏi thú vị về tuyến đường thương mại và vai trò của vùng biển Việt Nam trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của Trung Quốc cuối thời Đường.

Phát hiện và công tác bảo tồn

Bản đồ khu vực tàu đắm Bình Châu

Trong bối cảnh hỗn loạn ban đầu, ông Lâm Dũ Xênh đã thu thập được một bộ sưu tập đa dạng các loại gốm từ hiện trường. Dù nhiều mảnh vỡ, nhưng chúng lại cung cấp một bức tranh khá đầy đủ về hàng hóa của con tàu. Ông Xênh cũng đã cứu được những mảnh vỏ gỗ của thân tàu và bảo quản trong một nhà kho rộng tại nhà riêng. Năm 2014, một đoàn chuyên gia, bao gồm cả nhà sưu tập từ Singapore, đã đến kiểm tra trực tiếp các cổ vật và cấu trúc gỗ của con tàu.

Đây là một nỗ lực bảo tồn quan trọng. Việc đào bới trái phép ban đầu đã làm hư hại nhiều hiện vật, khiến việc nghiên cứu khoa học gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, những gì còn sót lại vẫn đủ để các nhà khảo cổ học và sử học dựng lại bức tranh về một thời kỳ thương mại sôi động.

Gốm sứ trên tàu: Dấu ấn cuối thời Đường

Hàng hóa trên tàu Bình Châu bao gồm các loại gốm chính: đồ gốm Trường Sa (Changsha) vẽ màu, đồ men ngọc Ngự Diêu (Yue), đồ trắng kiểu Xing và đồ men xanh Quảng Đông (Guangdong). Đây là bộ tiêu bản điển hình cho hàng xuất khẩu trong giai đoạn này. Tuy nhiên, chất lượng của chúng có sự khác biệt so với con tàu Belitung (khoảng năm 826), cho thấy một giai đoạn suy thoái trong sản xuất gốm.

So sánh chi tiết cho thấy, gốm Trường Sa trên tàu Bình Châu có men trắng đục pha chút xanh, với kiểu trang trí các vệt nâu và xanh trừu tượng. Đây là đặc trưng được các học giả Trung Quốc xem là dấu hiệu của giai đoạn sản xuất muộn của men Trường Sa. Trong khi đó, gốm trên tàu Belitung có men vàng nâu trong suốt với màu vẽ tinh xảo về mây, chim, hoa lá và chữ Ả Rập cách điệu.

Một phát hiện quan trọng khác là một mảnh bát men ngọc Ngự Diêu có khắc chữ trên đế. Ban đầu, các chuyên gia nhầm lẫn giữa niên hiệu, nhưng sau đó, nghiên cứu sinh Yang Yang (Đại học Gốm sứ Cảnh Đức Trấn) đã xác định chính xác đó là niên hiệu Càn Phù (Qianfu, 874–879). Phát hiện này giúp xác định chính xác niên đại của con tàu đắm là vào cuối những năm 870, thời kỳ cuối của nhà Đường.

Kỹ thuật đóng tàu và dấu tích người Ả Rập

Điều đáng chú ý nhất là kỹ thuật đóng tàu của con tàu Bình Châu. Theo nhận định sơ bộ của Tiến sĩ Jun Kimura, con tàu này được đóng bằng kỹ thuật đóng tàu Đông Nam Á, khác hẳn với kỹ thuật ghép ván bằng chỉ khâu (stitched-plank) của người Tây Á trên tàu Belitung. Điều này cho thấy con tàu có thể được đóng tại khu vực Đông Nam Á, có thể là tại các cảng biển của vương quốc Champa cổ.

Chữ Ả Rập trên bình gốm Quảng Đông

Một chi tiết gây chú ý là trên một số lượng lớn bình gốm men xanh Quảng Đông, có khắc các dòng chữ Ả Rập bằng mực đen ở đáy. Các chuyên gia về thư tịch cho rằng đây là những lời cầu nguyện tôn giáo, cầu mong sự an toàn cho con tàu và hàng hóa. Phát hiện này là bằng chứng vật chất quý giá về sự hiện diện tích cực của thương nhân Ả Rập trong mạng lưới hàng hải thời nhà Đường. Sự hiện diện này cũng được phản ánh qua các di tích như ngọn hải đăng của Nhà thờ Hồi giáo Hoài Thánh (Huaisheng) ở Quảng Châu ngày nay.

Bối cảnh lịch sử: Loạn Hoàng Sào và sự trung chuyển qua Việt Nam

Việc xác định niên đại con tàu vào cuối những năm 870 đặt nó vào bối cảnh lịch sử đầy biến động của Trung Quốc. Từ năm 878 đến 884, cuộc khởi nghĩa Hoàng Sào đã gây ra sự hỗn loạn nghiêm trọng cho đế chế Đường. Quân nổi dậy đã chiếm và tàn phá Quảng Châu vào năm 878, nơi được ghi nhận là đã khiến hàng chục nghìn người nước ngoài (Hồi giáo, Do Thái, Cơ đốc giáo, Hỏa giáo) thiệt mạng. Sự kiện này đã phá vỡ các tuyến đường thương mại truyền thống, buộc các thương nhân nước ngoài phải rời bỏ Trung Quốc.

Nhiều thương nhân đã di dời đến An Nam (miền Bắc Việt Nam ngày nay), sử dụng các cảng biển ở đây để duy trì tiếp cận với hàng hóa Trung Quốc. Các dòng chữ Ả Rập cầu nguyện trên bình gốm có thể phản ánh nỗi lo lắng của các thương nhân trong môi trường thương mại đầy bất ổn này. Ghi chép lịch sử của John S. Guy trong cuốn Oriental Trade Ceramics in South-East Asia cũng đề cập đến một bản ghi nhớ của quan lại Trung Quốc: "Gần đây, những hàng hóa quý giá và kỳ lạ do thuyền biển mang đến hầu hết đã được đưa đến An Nam để trao đổi..."

So sánh gốm Trường Sa giữa hai con tàu đắm

Điều này cho thấy mạng lưới hàng hải thời Đường đã bị phân mảnh thành các tuyến đường thương mại khu vực. Vương quốc Champa, kiểm soát miền Trung và Nam Việt Nam, là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới này. Với kỹ năng đi biển điêu luyện, người Chăm duy trì quan hệ triều cống với Trung Quốc và tiến hành thương mại khắp khu vực. Con tàu Bình Châu có thể là một ví dụ điển hình cho vai trò trung chuyển của các cảng biển Việt Nam trong giai đoạn chuyển tiếp từ nhà Đường sang nhà Tống.

Giá trị của phát hiện Bình Châu

Con tàu đắm Bình Châu là một phát hiện quan trọng, cung cấp bằng chứng vật chất về bộ tiêu bản gốm sứ xuất khẩu trong những năm cuối cùng của nhà Đường. Nó cho phép các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về chất lượng và chủng loại gốm sản xuất cho mục đích xuất khẩu. Đối với gốm Trường Sa và Xing, đây là giai đoạn cuối cùng của vai trò xuất khẩu rực rỡ của chúng.

Sự phát triển kỹ thuật như men đa sắc của gốm Trường Sa và men trắng trong suốt của gốm Xing là những đổi mới kỹ thuật cần thiết, đặt nền móng cho sự ra đời của gốm men xanh trắng và men đỏ đồng sau này. Đối với gốm Ngự Diêu, nó vẫn chưa đạt đến đỉnh cao vinh quang nhất trong thời Ngũ Đại và Bắc Tống. Còn gốm men xanh Quảng Đông tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu quan trọng cho đến thời Bắc Tống.

Với các nhà nghiên cứu và sử học, con tàu Bình Châu không chỉ là một kho báu khảo cổ mà còn là một mảnh ghép quan trọng giúp tái hiện bức tranh toàn cảnh về thương mại và văn hóa biển ở khu vực Đông Nam Á và Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.