Bí ẩn kéo dài cả thế kỷ: Diện tích thật của Yemen nhỏ hơn mọi nguồn dữ liệu vẫn ghi

Bạn đã bao giờ tự hỏi "Diện tích Yemen là bao nhiêu?" chưa? Có lẽ là chưa — cho đến khi một bình luận kỳ lạ xuất hiện dưới một video trên YouTube. Từ đó, một cuộc điều tra đã phát hiện ra rằng con số chính thức mà Google, Wikipedia, CIA và Liên Hợp Quốc vẫn dùng đã sai suốt hơn một thế kỷ.

Câu chuyện bắt đầu khi tác giả TheBorys nhận được bình luận cho rằng diện tích Yemen không phải 555.000 km² như mọi người vẫn nghĩ. Khi kiểm tra lại bằng cách vẽ đường biên giới trên Google Maps, kết quả chỉ ra khoảng 456.000 km² — chênh lệch tới gần một phần tư diện tích quốc gia.

So sánh diện tích thực tế của Yemen khi vẽ lại trên bản đồ

Con số 555.000 km² đến từ đâu?

Với sự hỗ trợ của Google Books, nguồn gốc sớm nhất của con số 555.000 km² được tìm thấy trong Niên giám Thống kê của Cộng hòa Ả Rập Yemen năm 1991 — ấn bản đầu tiên sau khi đất nước thống nhất. Vấn đề nằm ở chỗ: văn bản này đặt đường biên giới phía Bắc của Yemen lên tới vĩ độ 20° Bắc, trong khi theo thỏa thuận với Ả Rập Xê Út, điểm cực Bắc của Yemen chỉ nằm ở vĩ độ 19°.

Trước năm 2000, biên giới Yemen – Ả Rập Xê Út chưa được phân định rõ ràng. Nhiều khả năng một quan chức đã vẽ đường biên giới lên tận vĩ độ 20° vì mục đích tuyên truyền, khiến quốc gia trông rộng lớn hơn thực tế rất nhiều.

Vậy còn con số 527.968 km² của CIA?

Nhiều người sẽ nghĩ ngay tới CIA World Factbook như một nguồn đáng tin cậy. Nhưng con số 527.968 km² mà CIA công bố cũng xuất hiện trên Ngân hàng Thế giới và trang web Liên Hợp Quốc, lại vẫn lệch đáng kể so với thực tế trên bản đồ.

Truy ngược về các ấn bản cũ của CIA World Factbook, con số này xuất hiện lần đầu năm 1991, đúng một năm sau khi Yemen thống nhất. Các ấn bản trước đó ghi riêng Bắc Yemen là 195.000 km² và Nam Yemen là 332.968 km². Khi tác giả vẽ lại biên giới của hai thực thể này trên Google Earth, kết quả cho thấy Bắc Yemen chỉ khoảng 136.000 km² và Nam Yemen chỉ khoảng 288.000 km².

Các nguồn dữ liệu khác nhau về diện tích Yemen

Sai lệch đến từ đế chế Ottoman

Với Bắc Yemen, nguồn gốc sai lệch được tìm thấy từ ấn bản năm 1904 của New International Encyclopedia, khi đó mô tả diện tích của Vilayet Yemen — một tỉnh thuộc Đế chế Ottoman. Khi vẽ biên giới của tỉnh này trên Google Earth, con số 195.000 km² khớp hoàn hảo. Vấn đề là Bắc Yemen độc lập chỉ có diện tích bằng một nửa tỉnh Ottoman, nhưng mọi cuốn sách cho đến năm 1990 đều sao chép con số từ năm 1904 mà không hề kiểm chứng.

Báo cáo Ngân hàng Thế giới và lỗi tính trùng

Với Nam Yemen, câu chuyện còn éo le hơn. Trước 1976, mọi nguồn đều ghi diện tích là 287.000 km². Rồi đột nhiên từ năm 1976–1986, con số này nhảy vọt lên 332.968 km² mà không có bất kỳ thay đổi thực tế nào về lãnh thổ. Nguyên nhân được truy ra từ một báo cáo ngân hàng thế giới năm 1976 về tình hình kinh tế Nam Yemen: ở trang 51, bảng diện tích các tỉnh cộng lại thành 338.100 km². Nhưng một mục tên Thamud đã bị tính hai lần — thực chất nó chỉ là một phần của Tỉnh thứ Năm.

Bảng dữ liệu trong báo cáo Ngân hàng Thế giới với lỗi tính trùng

Hệ quả của một thế kỷ không ai kiểm chứng

Kết quả của hai sai lệch độc lập này là khi hai miền thống nhất, các nguồn tài liệu chỉ đơn giản cộng hai con số sai lại với nhau, tạo ra một con số mới thậm chí còn sai nhiều hơn.

Theo đó, hàng loạt thông tin thống kê phổ biến đều cần được sửa lại:

• Mật độ dân số Yemen không phải 65 người/km² mà thực tế là 75 người/km²
• Yemen không phải quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc lớn thứ 49 mà là thứ 54
• Yemen không "lớn hơn một chút so với gấp đôi diện tích bang Wyoming" như CIA khẳng định — thực tế là nhỏ hơn

"Tôi ước gì mình đã bịa ra tất cả những điều này; gọi nó là đáng xấu hổ cũng còn nhẹ. Bởi vì suốt 100 năm, không ai buồn kiểm chứng lại các bảng số liệu địa lý của họ."

Bài học cho cộng đồng công nghệ và dữ liệu

Vụ việc này là lời nhắc nhở sâu sắc trong thời đại mà dữ liệu được truyền tay qua hàng nghìn API và cơ sở dữ liệu. Một con số sai từ năm 1904 vẫn tồn tại đến năm 2024 chỉ vì không ai — từ cơ quan chính phủ đến các nền tảng công nghệ lớn như Google hay Wikipedia — thực hiện bước xác minh độc lập.

Đối với các kỹ sư dữ liệu và nhà phát triển phần mềm tại Việt Nam, câu chuyện này nhấn mạnh tầm quan trọng của data lineage (truy xuất nguồn gốc dữ liệu) và fact-checking tự động trong mọi pipeline xử lý thông tin.

Liệu một sai lầm kéo dài cả thế kỷ như vậy có thể được sửa chữa? Có lẽ cần một làn sóng lan truyền đủ mạnh để các tổ chức lớn như CIA, Ngân hàng Thế giới và Liên Hợp Quốc chính thức đính chính. Nhưng ít nhất, câu chuyện này đã chứng minh một điều: đôi khi một bình luận nhỏ dưới video YouTube cũng có thể mở ra cuộc điều tra làm thay đổi hiểu biết của cả nhân loại về một quốc gia.