Bộ não của bạn khi dùng AI: Lợi ích trước mắt, hệ lụy lâu dài

Việc sử dụng chatbot AI để cập nhật tin tức đang ngày càng phổ biến, nhưng một nghiên cứu mới từ MIT Media Lab đã đưa ra cảnh báo đáng chú ý: sự phụ thuộc vào AI có thể khiến khả năng phân biệt tin thật – tin giả của con người trở nên tồi tệ hơn theo thời gian. Đây được gọi là "nghịch lý phụ thuộc AI" – một hiện tượng từng được quan sát thấy trong cả lĩnh vực y tế.

Nghiên cứu tiết lộ điều gì?

Theo nghiên cứu của giáo sư Pattie Maes cùng các cộng sự tại MIT Media Lab, những người tham gia được yêu cầu đánh giá các cặp tiêu đề và hình ảnh tin tức trong suốt 4 tuần. Kết quả cho thấy:

• Tuần đầu tiên: Người dùng có chatbot hỗ trợ chính xác hơn 21% trong việc nhận diện tin giả so với người không dùng AI.

• Tuần thứ tư: Những người này trở nên kém hơn 15% trong việc nhận diện tin giả khi không có AI, so với chính họ trước khi tham gia nghiên cứu.

Điều đáng lo ngại là khoảng 1/4 số người tham gia vẫn tin rằng họ đã cải thiện khả năng này, trong khi thực tế ngược lại.

Vì sao lại xảy ra hiện tượng này?

Anku Rani, nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành truyền thông và nghệ thuật, đồng tác giả chính của nghiên cứu, giải thích:

"Người dùng hào hứng với những mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) 'kỳ diệu' này nhưng quên rằng chúng chỉ là các mô hình thống kê dự đoán token tiếp theo trong một chuỗi."

Nói cách khác, AI không thực sự "hiểu" thông tin, nó chỉ dự đoán xác suất. Khi con người quá tin tưởng vào kết quả AI đưa ra, họ dần mất đi kỹ năng tư duy phản biện và đánh giá thông tin độc lập.

"AI hỏi" tốt hơn "AI trả lời"?

Một phát hiện thú vị khác của nghiên cứu là phong cách tương tác của AI đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy độc lập của người dùng:

• AI "trả lời" trực tiếp: Cung cấp câu trả lời ngay lập tức, giúp người dùng nhanh chóng có thông tin nhưng dễ tạo ra sự phụ thuộc.

• AI "hỏi" theo phương pháp Socrates: Đặt câu hỏi ngược để người dùng tự suy luận, tuy chậm hơn nhưng giúp họ phát triển kỹ năng nhận thức lâu dài.

Valdemar Danry, đồng tác giả nghiên cứu, chia sẻ:

"AI 'trả lời' trực tiếp có xu hướng tạo ra sự phụ thuộc, trong khi AI 'hỏi' theo phương pháp Socrates giúp người dùng học cách tự nhận diện sự thật. Đây là sự đánh đổi giữa tốc độ và nỗ lực."

Bài học cho người dùng Việt Nam

Tại Việt Nam, việc sử dụng ChatGPT, Gemini hay các trợ lý AI khác để kiểm tra thông tin đang ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, nghiên cứu này nhắc nhở chúng ta rằng:

• AI là công cụ hỗ trợ, không phải nguồn chân lý tuyệt đối – người dùng cần duy trì tư duy phản biện.

• Hãy xem AI như một trợ lý gợi ý, thay vì người đưa ra phán quyết cuối cùng về tính xác thực của thông tin.

• Rèn luyện kỹ năng kiểm chứng thủ công bằng cách đối chiếu nhiều nguồn tin cậy khác nhau.

Nghiên cứu này một lần nữa khẳng định rằng công nghệ chỉ thực sự hữu ích khi con người biết cách sử dụng nó một cách khôn ngoan, thay vì phó mặc hoàn toàn cho máy móc.