Các công ty AI đang phá hủy sách giấy – hãy số hóa sách quý hiếm trước khi quá muộn

Một xu hướng đáng báo động đang diễn ra trong ngành công nghệ: các công ty AI mua số lượng lớn sách giấy, đặc biệt là sách quý hiếm và đã hết bản quyền, sau đó tiêu hủy chúng sau khi quét số hóa. Điều này không chỉ gây mất mát về mặt vật chất mà còn đe dọa xóa sổ những di sản tri thức độc nhất vô nhị của nhân loại.

Bài viết trên blog của Anna's Archive – một thư viện số phi lợi nhuận – đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh, kêu gọi cộng đồng yêu sách và các tổ chức lưu trữ nhanh chóng hành động trước khi quá muộn.

Vì sao các công ty AI lại phá hủy sách?

Quy trình thường thấy ở các "trang trại dữ liệu" của các tập đoàn AI lớn là mua sách cũ theo cân hoặc theo container từ các nhà bán lẻ, thư viện thanh lý, hoặc đấu giá. Sau đó, họ dùng máy quét tự động để số hóa toàn bộ nội dung nhằm xây dựng kho dữ liệu huấn luyện cho mô hình ngôn ngữ lớn.

Điểm mấu chốt gây tranh cãi: sau khi quét xong, số sách này không được tái phân phối hay lưu trữ mà thường bị đem hủy hoặc tái chế giấy. Một cuốn sách in duy nhất có thể chứa những ghi chú tay, bản in lỗi hiếm gặp, hoặc ngữ cảnh văn hóa – thứ mà bản scan điện tử không bao giờ tái tạo được.

Nguy cơ mất mát không thể khôi phục

• Tính duy nhất của bản in: Nhiều ấn bản trước năm 1980 chỉ tồn tại vài trăm bản trên toàn cầu. Khi chúng bị hủy, nguồn tư liệu gốc biến mất vĩnh viễn.
• Chất lượng scan: Các bản scan tự động thường bỏ qua trang bìa, trang trống, hoặc các trang gấp đôi – gây thiếu sót so với bản gốc.
• Bản quyền và đạo đức: Việc phá hủy sách khiến việc xác minh thông tin về sau trở nên bất khả thi, đặc biệt với sách thuộc diện "tác phẩm mồ côi" (không xác định được chủ sở hữu bản quyền).

Một cuốn sách bị hủy không chỉ là mất đi giấy mực; đó là mất đi một phần ký ức của nhân loại.

Lời kêu gọi hành động từ Anna's Archive

Anna's Archive, vốn nổi tiếng với việc lưu trữ sách điện tử truy cập mở, đã đề xuất một chiến dịch cộng đồng:

• Quét sách tại nhà: Người dân nếu có sách cổ, sách quý hiếm, hãy tự quét bằng máy quát độ phân giải cao hoặc điện thoại thông minh rồi đóng góp lên các kho lưu trữ mở như Internet Archive.
• Thương lượng với trường đại học: Các thư viện đại học có thể ký kết hợp đồng mua lại sách thanh lý từ các công ty AI trước khi chúng bị hủy.
• Xây dựng nền tảng "cứu hộ sách": Tổ chức các chương trình thu gom, số hóa khẩn cấp tại các quốc gia có kho tàng sách phong phú nhưng hạ tầng số yếu.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các thư viện tỉnh, trường học, và các gia đình sưu tầm sách Hán Nôm, sách Pháp ngữ thời thuộc địa, hoặc sách văn học kháng chiến in trước 1975 đang đối mặt với nguy cơ tương tự – không phải bởi AI mà bởi sự xuống cấp tự nhiên và thiếu kinh phí số hóa.

Cộng đồng lập trình viên và kỹ sư công nghệ trong nước có thể đóng góp bằng cách phát triển các công cụ quét tự động chi phí thấp, hoặc hỗ trợ các dự án mở như Open Library Việt hóa giao diện, tạo điều kiện cho người dân tải lên tài liệu số.

Kết luận

Cuộc đua AI không nên trả giá bằng di sản nhân loại. Việc số hóa sách là cần thiết, nhưng không được coi hành động phá hủy sách là hệ quả tất yếu. Mỗi người yêu sách, mỗi kỹ sư công nghệ đều có thể là cứu cánh cho một cuốn sách – hành động ngay hôm nay trước khi những trang giấy cuối cùng bị nghiền nát.