Hiệu sách cũ Nhật Bản tăng doanh số gấp 5 lần vì bị mua theo tấn để phục vụ AI

Các hiệu sách cũ ở Nhật Bản đang trải qua một đợt bùng nổ doanh số bất thường, khi sách được mua với số lượng hàng trăm cuốn, thậm chí tính theo tấn. Tuy nhiên, niềm vui ngắn ngủi này lại kèm theo nhiều lo ngại, bởi giới quan sát cho rằng phần lớn số sách đó đang bị các công ty AI nước ngoài thu gom để quét dữ liệu rồi tiêu hủy.

Sách cũ được thu gom số lượng lớn

Doanh số tăng vọt nhưng đầy nghi vấn

Theo đưa tin từ NTV Nhật Bản, nhiều hiệu sách bán qua các sàn thương mại điện tử đã ghi nhận khối lượng đơn hàng tăng mạnh chưa từng thấy. Một số cửa hàng cho biết họ bán được hàng trăm cuốn sách mỗi ngày, có ngày doanh số tăng gấp 5 lần so với bình thường.

Điểm đáng ngờ nằm ở chỗ: dù đến từ nhiều tài khoản khác nhau, gần như toàn bộ đơn hàng lớn đều yêu cầu giao về một trung tâm logistics ở tỉnh Okayama. Đáng chú ý, đơn vị vận hành trung tâm này đã từ chối trả lời hoặc bình luận trước câu hỏi của phóng viên NTV.

Có ghi nhận cho thấy một lô hàng nặng tới 50 tấn sách tiếng Nhật đã được vận chuyển sang Mỹ, với mục đích đưa vào quy trình quét và tiêu hủy của Anthropic. Một hiệu sách cũ ở miền Tây Nhật Bản cũng cho biết từng nhận email từ một công ty nước ngoài hỏi mua với số lượng hàng chục nghìn cuốn.

Dấu hiệu nhận diện "chiến dịch" quét sách cho AI

Cách các bên thu mua lựa chọn thể loại sách cũng phần nào hé lộ mục đích thực sự. Chủ một hiệu sách ở Tokyo chia sẻ với NTV rằng trước đây tiểu thuyết và truyện tranh là nhóm bán chạy nhất. Nhưng thời gian gần đây, các đơn hàng tăng mạnh lại tập trung vào những lĩnh vực như triết học, lịch sử, lịch sử chính trị, y học, luật, cùng các chủ đề như "đời sống và văn hóa thời Edo".

Đây chính là nhóm nội dung có giá trị cao đối với việc huấn luyện mô hình AI, bởi chúng chứa kiến thức chuyên sâu, văn bản dài và ít trùng lặp trên Internet so với tiểu thuyết hay truyện tranh.

Sách được vận chuyển với số lượng lớn

Lo ngại về văn hóa và bản quyền

Trước đó, đã có nhiều báo cáo về việc các công ty AI quét rồi tiêu hủy hàng triệu cuốn sách ở Mỹ và châu Âu. Giờ đây, dường như kịch bản tương tự đang được mở rộng sang Nhật Bản.

Các chủ hiệu sách cũ được phỏng vấn tỏ ra khá mâu thuẫn. Một mặt, họ tận hưởng đợt bùng nổ doanh số hiếm có. Mặt khác, họ hiểu rằng nếu sách cũ bị rút hoàn toàn khỏi hệ thống lưu hành, nguồn hàng và giá cả trong tương lai sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Nếu xu hướng này tiếp diễn, nhiều tác phẩm văn hóa quan trọng có thể biến mất khỏi vòng lưu thông.

Bên cạnh đó còn là câu hỏi đạo đức về việc dùng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI. Tại Nhật Bản, hành vi này hiện vẫn được coi là hợp pháp, trừ khi chứng minh được rằng việc quét dữ liệu gây tổn hại không công bằng đến lợi ích của chủ sở hữu bản quyền. Với những chiến dịch thu gom số lượng lớn và thiếu minh bạch như hiện nay, gần như chắc chắn sẽ không ai được hỏi xin phép trước khi sách của họ bị đem đi quét.

Trung tâm lưu trữ và xử lý sách

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Câu chuyện này đặt ra vấn đề không chỉ riêng Nhật Bản. Khi các mô hình AI ngày càng "khát" dữ liệu chất lượng cao, nguồn sách giấy — đặc biệt là sách chuyên ngành và tài liệu quý — có thể trở thành "mỏ vàng" bị khai thác âm thầm.

Đối với Việt Nam, nơi nhiều kho sách cũ, tài liệu nghiên cứu và ấn phẩm trước năm 1975 vẫn còn lưu hành, nguy cơ tương tự hoàn toàn có thể xảy ra. Việc thiếu cơ chế giám sát các đơn hàng thu mua số lượng lớn có thể khiến những tài liệu quý bị đưa ra nước ngoài, quét nội dung rồi tiêu hủy mà không để lại dấu vết.

Bài học từ Nhật Bản cho thấy cần sớm có quy định rõ ràng hơn về việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI, đồng thời có biện pháp bảo vệ các nguồn tư liệu văn hóa quan trọng trước làn sóng thu gom thiếu minh bạch.