Các công ty AI đang hủy hoại sách giấy – hãy số hóa sách quý trước khi quá muộn

Một cảnh báo đáng chú ý vừa được đăng tải trên blog của Anna's Archive – một trong những thư viện số phi thương mại lớn nhất thế giới. Bài viết nêu rõ một xu hướng đáng lo ngại: các công ty AI đang mua hàng loạt sách giấy, đặc biệt là các bản in hiếm và quý, rồi tiêu hủy chúng sau khi đã số hóa nội dung. Hệ quả là nhiều kiến thức quý giá của nhân loại có thể bị mất đi vĩnh viễn nếu không được bảo tồn kịp thời.

Sự tàn phá thầm lặng từ ngành AI

Theo bài viết, các công ty phát triển trí tuệ nhân tạo đang có nhu cầu khổng lồ về dữ liệu văn bản để huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn. Thay vì chỉ dựa vào dữ liệu trực tuyến, họ đã chuyển sang mua sách giấy trực tiếp từ các thư viện, nhà sưu tập và cửa hàng sách cũ. Sau khi quét số hóa, những cuốn sách này thường bị vứt bỏ hoặc bán lại với giá rẻ, thậm chí bị nghiền nát để tái chế giấy.

Điều nguy hiểm là nhiều cuốn sách này là bản in hiếm hoi duy nhất còn tồn tại, có thể chứa đựng các kiến thức khoa học, lịch sử, văn hóa hoặc kỹ thuật chưa từng được xuất bản trực tuyến. Khi một cuốn sách vật lý bị phá hủy, ngay cả khi nội dung đã được số hóa, các bản quét đó thường nằm trong các kho dữ liệu đóng, không tiếp cận được với công chúng.

“Một cuốn sách chỉ tồn tại một bản duy nhất trên thế giới. Khi nó bị hủy, toàn bộ tri thức bên trong sẽ biến mất khỏi mặt đất, trừ khi chúng ta hành động ngay bây giờ.” – Trích bài viết từ Anna's Archive

Vì sao sách quý cần được số hóa cộng đồng?

Anna's Archive kêu gọi các thư viện, nhà nghiên cứu và độc giả cá nhân hãy ưu tiên số hóa các bản sách hiếm trước khi chúng rơi vào tay các công ty AI. Thay vì chờ đợi các cơ quan nhà nước hoặc các tập đoàn lớn thực hiện, cộng đồng nên tự phát động các dự án quét sách phi lợi nhuận, đăng tải miễn phí lên các nền tảng khoa học mở.

• Tính cấp bách: Mỗi ngày trôi qua, hàng nghìn đầu sách có thể bị phá hủy mà không để lại dấu vết số hóa công khai.
• Giá trị văn hóa: Sách giấy không chỉ là vật chứa nội dung mà còn là di sản văn hóa, lịch sử in ấn của từng quốc gia, vùng lãnh thổ.
• Quyền tiếp cận tri thức: Việc các công ty AI giữ các bản số hóa cho riêng mình tạo ra sự bất bình đẳng nghiêm trọng trong việc tiếp cận thông tin.

Bài học cho người đọc Việt Nam

Tại Việt Nam, trong khi các chợ sách cũ, thư viện tỉnh, trường đại học vẫn còn lưu giữ nhiều tài liệu quý từ thời Pháp thuộc, chiến tranh hay các công trình nghiên cứu tiếng Việt cổ, thì sức ép từ nhu cầu dữ liệu AI toàn cầu ngày càng lớn. Nếu không sớm có chiến lược số hóa, các tài liệu đó có thể bị mua đi và biến mất vĩnh viễn.

Các chuyên gia khuyến nghị:

• Các trường đại học nên phối hợp với các tổ chức phi lợi nhuận quốc tế để số hóa các bộ sưu tập nội bộ.
• Cá nhân sở hữu sách cổ nên chủ động quét hoặc chụp lại một bản sao lưu kỹ thuật số, đăng tải lên các kho dữ liệu mở như Internet Archive, Wikisource.
• Các cơ quan quản lý văn hóa cần nhanh chóng ban hành quy định chống việc tiêu hủy sách quý có giá trị di sản.

Kết luận

Việc phát triển AI song song với bảo tồn tri thức nhân loại không nhất thiết phải đối lập, nhưng nếu không có sự giám sát và hành động cộng đồng, chúng ta có thể đánh mất những tác phẩm vô giá một cách thầm lặng. Hãy số hóa ngay trước khi quá muộn – không chỉ cho tương lai của AI, mà cho chính di sản văn hóa của nhân loại.