"Cuốn sách sẽ không bao giờ được đọc": Khi nhà xuất bản học thuật bán rác do AI tạo ra với giá 139 Euro

Một cuốn sách chuyên khảo về xử lý nước thải do Springer Nature phát hành đang gây chấn động giới học thuật: hình ảnh minh họa do AI tạo ra đến mức vô lý, hình vẽ bị đạo văn từ nhiều bài báo khác, và hàng chục tài liệu tham khảo với DOI không tồn tại. Điều đáng nói là cuốn sách này vẫn được bán với giá gần 139 Euro cho bản điện tử.

Từ một chuyên gia săn lùng "rác học thuật"

Michał Wójcik, cựu nhà thần kinh học nay chuyên săn tìm các bài báo khoa học do AI tạo hoặc đạo văn nhưng vẫn vượt qua được bình duyệt, đã công bố phát hiện mới nhất của mình trên LinkedIn và Bluesky. Lần này, mục tiêu là cuốn sách "Nanocomposites for Sustainable Wastewater Treatment: Performance Evaluation and Future Perspective" do Springer Nature phát hành năm 2025.

Điểm đáng chú ý: cuốn sách được quảng cáo là công trình khoa học nghiêm túc về vật liệu nano trong xử lý nước thải, nhưng chỉ cần lướt qua vài trang đầu, bất kỳ ai cũng nhận ra ngay vấn đề.

Minh họa hình ảnh do AI tạo ra trong ấn phẩm học thuật

Hình ảnh do AI tạo ra: Đến mức khó tin

Chương đầu tiên của cuốn sách, do chính biên tập viên Swapnila Roy viết, chứa những hình minh họa mà Wójcik gọi là "AI slop" — rác do AI tạo ra — với chất lượng đến mức khó tin. Màu sắc, hình dạng, những đoạn chữ giả không có nghĩa gì cả.

"Đơn giản là choáng ngợp. Màu sắc, hình dạng. Không có gì lạ khi thỉnh thoảng thấy vài hình ảnh rác được xuất bản với chữ giả méo mó. Nhưng cái này thật đặc biệt. Rõ ràng đến mức đập vào mắt."

Điều đáng nói là Swapnila Roy được giới thiệu là "một nhân vật xuất sắc trong giới học thuật, nghiên cứu và công nghiệp, với 20 năm kinh nghiệm". Nếu vậy, chất lượng kiểm duyệt của cuốn sách do bà biên tập càng đáng đặt dấu hỏi.

Việc chuyển từ in offset sang mô hình in theo yêu cầu (print-on-demand) và kỹ thuật số cho phép những "quái vật" như vậy được xuất bản, vì rõ ràng không ai buồn lật qua các trang nữa.

Đạo văn hình vẽ: Từ tinh vi đến trắng trợn

Phần thứ hai của câu chuyện là về hình vẽ bị đạo văn. Đây là vấn đề không hiếm trong xuất bản học thuật, nhưng cách thực hiện trong cuốn sách này đặc biệt đáng chú ý.

Chương 10 có một hình vẽ xuất hiện ở nhiều ấn phẩm khác nhau từ năm 2024. Chương 5 có một hình được ghi nguồn là "Ng et al. 2020" nhưng thực chất là hình từ công trình của Ayesha Kausar công bố năm 2024. Thú vị hơn, bài báo của Ng được trích dẫn hai lần với hai tác giả khác nhau.

Hình vẽ bị sử dụng lại không ghi nguồn

Đáng chú ý nhất là Hình 2 từ chương 7. Wójcik nhận xét:

"Vấn đề là nó giống đến kỳ lạ với một hình khác trông đẹp hơn một chút và đã được xuất bản từ trước... Có vẻ như nó chỉ được vẽ lại từ bản gốc bằng Paint."

Một số hình còn được tạo bằng cách dùng ảnh thu nhỏ từ video YouTube và hình ảnh lấy từ Wikipedia, không ghi nguồn. Wójcik đếm được ít nhất 14 trường hợp hình vẽ bị sử dụng không ghi nguồn chỉ trong cuốn sách này.

Tài liệu tham khảo giả: Khi AI "ảo giác" cả nguồn trích dẫn

Phần thứ tư của câu chuyện là về vấn đề tài liệu tham khảo — điều mà Wójcik gọi là "phần nhàm chán" nhưng lại đặc biệt nghiêm trọng.

Chương 3 của cuốn sách chứa 12 tài liệu tham khảo với DOI không thể truy cập. Các liên kết Google Scholar chỉ dẫn đến các trích dẫn khác chứ không phải đến bài báo gốc. Một số DOI dẫn đến những bài báo hoàn toàn khác về chủ đề chăn nuôi gà.

Wójcik lưu ý rằng Springer Nature tuyên bố không cho phép các bài nộp có tài liệu tham khảo do AI tạo ra ("ảo giác"), và họ có công cụ nội bộ để phát hiện. Nhưng rõ ràng, những công cụ đó không được áp dụng hiệu quả trong trường hợp này.

Các hình ảnh minh họa khác trong ấn phẩm

Câu hỏi đặt ra cho ngành xuất bản học thuật

Wójcik kết luận bằng những quan sát đáng suy ngẫm:

• Họ thuê ngoài việc viết
• Họ không buồn lướt qua các trang
• Họ dán logo lên đó
• Họ bán eBook với giá 139,09 Euro, bản in giá 181,89 Euro
• Họ kiếm tiền từ quyền truy cập
• Họ (cố gắng) thu lợi từ hành vi sai trái khoa học

"Tôi không thể gạt bỏ cảm giác rằng chúng ta đang chứng kiến một tổ hợp nhà xuất bản - nhà máy sản xuất bài báo, vận hành chủ yếu bằng tiền công. Chất lượng không quan trọng. Vì kể cả khi cuốn sách bị gỡ khỏi kệ (kỹ thuật số), cũng chẳng có gì được lưu kho, chẳng có gì được in, chẳng có gì được đánh giá. Chẳng có gì được đọc hay thậm chí lướt qua."

Ông nhấn mạnh rằng tính liêm chính trong nghiên cứu rất quan trọng, ai cũng đồng ý. Nhưng nó không còn là cam kết; nó là kiểm soát thiệt hại. Được thuê ngoài, phản ứng thụ động, tùy chọn. Chỉ là suy nghĩ sau cùng, thứ yếu so với lợi nhuận.

Ý nghĩa cho giới học thuật và độc giả

Câu chuyện này đáng quan tâm vì nhiều lý do:

1. Công cụ AI đang hạ thấp rào cản tạo "rác học thuật" — bất kỳ ai cũng có thể tạo hình ảnh và tài liệu tham khảo giả trông có vẻ hợp lệ.

2. Các nhà xuất bản lớn có lỗ hổng trong kiểm duyệt — Springer Nature có công cụ phát hiện nhưng không áp dụng hiệu quả.

3. Mô hình kinh doanh dựa trên số lượng, không dựa trên chất lượng — các nhà xuất bản thu lợi từ số lượng ấn phẩm, bất kể chất lượng.

4. Người dùng cuối cùng gánh chịu — các nhà nghiên cứu, sinh viên và thư viện trả tiền cho những nội dung không đáng tin cậy.

Đối với độc giả Việt Nam, câu chuyện này là lời cảnh tỉnh về việc cần thẩm định kỹ lưỡng nguồn tài liệu học thuật, đặc biệt khi AI ngày càng dễ dàng tạo ra nội dung trông có vẻ chuyên nghiệp nhưng hoàn toàn vô nghĩa.