California chi trả 'bồi thường môi trường' cho cư dân sống cạnh mỏ dầu Inglewood

California vừa thông qua một đạo luật có thể mở ra hướng đi mới cho các cộng đồng sống cạnh khu công nghiệp ô nhiễm: dùng tiền phạt doanh nghiệp để chi trả trực tiếp cho người dân bị ảnh hưởng sức khỏe. Trường hợp đầu tiên là mỏ dầu Inglewood — mỏ khai thác dầu đô thị lớn nhất nước Mỹ.

Căn bệnh lớn lên cùng tiếng máy bơm dầu

Regina Martin lớn lên vào thập niên 1950 và 1960, quen đến mức tưởng rằng đứa trẻ nào cũng sống bên cạnh những chiếc máy bơm dầu (pumpjack) như cô. Mùi lưu huỳnh nồng nặc như trứng thối luôn phảng phất, và cô nghĩ ai cũng bị "đau bụng, buồn nôn" vì nó.

Chỉ đến khi trưởng thành, Martin mới bắt đầu nhận ra mối liên hệ có thể có giữa tuổi thơ sống trên mỏ dầu đô thị lớn nhất nước Mỹ với bệnh tật của chính mình và bệnh hen suyễn của em gái.

Hơn một thế kỷ qua, tại Los Angeles và nhiều nơi khác ở Mỹ, người da đen có xác suất sống gần các giếng dầu cao hơn hẳn. Ô nhiễm từ những khu khai thác này được gắn với biến chứng sinh sản, vấn đề phát triển ở trẻ em, bệnh hô hấp và ung thư.

Mỏ dầu đô thị nằm sát khu dân cư ở Los Angeles

AB 1661: 5 triệu USD và 1.000 hộ gia đình

Các nhà lập pháp California đã thông qua dự luật AB 1661, dành 5 triệu USD thu từ các giếng dầu bị phạt ở Inglewood để hỗ trợ tiền mặt trực tiếp cho 1.000 hộ gia đình lân cận có ảnh hưởng sức khỏe hô hấp hoặc sinh sản đủ điều kiện.

Dự luật do Nghị sĩ bang Isaac G. Bryan đề xuất, dự kiến được Thống đốc Gavin Newsom ký thành luật trong tháng 10. Theo cấu trúc ban đầu, mỗi hộ có thể nhận tối đa 5.000 USD. Nguồn tiền lấy từ quỹ "sửa chữa và tái đầu tư cộng đồng" của bang, dành cho những người sống gần mỏ dầu nhất.

Một số khu vực tập trung đông người da đen nhất của Los Angeles — gồm Inglewood, Ladera Heights và Baldwin Hills — nằm sát mỏ dầu này.

Với Bryan, người đại diện chính các cộng đồng quanh mỏ Inglewood, chương trình hỗ trợ tiền mặt là một phần trong cuộc chiến dài hơi về di sản của mỏ dầu. Ông là nghị sĩ da đen đầu tiên làm Chủ tịch Ủy ban Tài nguyên Thiên nhiên của Hạ viện California.

"Công ty gần như chỉ khai thác từ cộng đồng mà không đầu tư gì lại, không quan tâm gì tới cộng đồng, và đôi khi dường như không màng tới cộng đồng rộng lớn hơn. Cộng đồng… xứng đáng được đền bù, và việc này đã quá muộn."

Từ đóng mỏ dầu đến quỹ bồi thường

AB 1661 nối tiếp đạo luật trước đó của Bryan — AB 2716, được Newsom ký năm 2024. Luật này buộc mỏ dầu Inglewood phải đóng cửa trước năm 2030 và thiết lập cơ chế phạt với các giếng sản lượng thấp. Những giếng này có thể rò rỉ khí methane và các loại khí độc hại khác vào không khí và nguồn nước.

Để thúc ép doanh nghiệp giảm ô nhiễm và dọn dẹp mặt bằng, cơ quan quản lý áp mức phạt 10.000 USD mỗi giếng mỗi tháng. Toàn bộ doanh thu này chảy vào quỹ sửa chữa cộng đồng, chỉ được dùng cho các dự án trong bán kính 2,5 dặm quanh mỏ dầu.

Theo Bryan, quỹ này có thể dần tài trợ cho nhà ở giá rẻ, phủ xanh đô thị, hạ tầng công viên và các ưu tiên cộng đồng khác. Ông mô tả chương trình tiền mặt là một dự án thí điểm, giúp xác định liệu chi trả trực tiếp có phải là hình thức đền bù mà cư dân mong muốn nhất hay không.

"Chúng tôi biết người dân đang chật vật. Chúng tôi biết một trong những công cụ mạnh nhất chống lại xã hội ngày càng đắt đỏ là đơn giản đưa thêm tiền vào túi người dân."

Bài toán khó: ai đủ điều kiện, đền bù bao nhiêu là đủ

Song song đó, California cũng thông qua luật miễn thuế cho các khoản bồi thường. Nghị sĩ bang Tina McKinnor, người đề xuất luật này, cho biết California đang tích cực chuẩn bị cho việc triển khai các chương trình bồi thường.

36 nhóm cộng đồng đã cùng lên tiếng ủng hộ dự luật bồi thường môi trường. Không có nhóm nào công khai phản đối.

Tuy nhiên, dự luật không đóng mỏ dầu cũng không chấm dứt cuộc tranh cãi kéo dài về khoan dầu ở Quận Los Angeles. Theo đề xuất, các hộ đủ điều kiện trong bán kính 2,5 dặm quanh mỏ có thể xin hỗ trợ nếu có thành viên từng bị ảnh hưởng sức khỏe hô hấp hoặc sinh sản. Nhưng phạm vi thực tế phụ thuộc vào cách Quận Los Angeles thiết kế quy trình nộp đơn, loại giấy tờ yêu cầu và cách xử lý nếu có hơn 1.000 hộ đăng ký.

Thực tế, có hàng chục nghìn hộ gia đình khác sống gần mỏ dầu.

Bryan cho biết Quận Los Angeles vẫn đang nghiên cứu cách chi trả — có thể là một lần, hàng tháng, hoặc cấu trúc khác — và giới chức đang đánh giá phương án nào phục vụ các gia đình tốt nhất.

Bà Tianna Shaw-Wakeman, giám đốc chương trình công bằng môi trường của tổ chức Black Women for Wellness ở LA, cho biết tổ chức này và các đồng minh đã thúc đẩy một quy trình không buộc cư dân phải vượt qua những rào cản nặng nề hay xâm phạm riêng tư để chứng minh thiệt hại. Họ đề nghị giới chức cân nhắc tự khai báo (self-attestation) thay vì yêu cầu hồ sơ y tế — thứ có thể khó hoặc tốn kém để có được.

Câu hỏi về khả năng tiếp cận có thể quyết định liệu quỹ này thực sự là cứu cánh, hay chỉ là một chương trình nhà nước nữa lại loại trừ chính những người nó nhắm tới. Nhiều gia đình, đặc biệt là hộ thu nhập thấp, có thể đang sống chung với bệnh tật mà không có chẩn đoán chính thức.

Nỗi lo bị "thay thế" bởi quá trình đô thị hóa

Chương trình ra đời giữa cuộc tranh luận lớn hơn về việc nên làm gì với các khu khai thác dầu đô thị sau khi sản xuất kết thúc. Giới vận động công bằng môi trường cho rằng đóng giếng chỉ là bước đầu. Họ muốn doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trám giếng, làm sạch đất nhiễm độc và đảm bảo việc tái phát triển không đẩy đi chính những cư dân từng sống chung với ô nhiễm.

Khi các giếng dầu ở Los Angeles đóng dần những năm gần đây, giá thuê và giá nhà tăng lên, đe dọa đẩy những cư dân da đen lâu năm ra khỏi khu vực.

"Chúng ta không thể thay thế khai thác dầu độc hại bằng đô thị hóa kiểu gentrification. Vẫn còn rất nhiều điều phải giải quyết ngoài 1.000 hộ gia đình kia. Chúng tôi đang cố giải quyết những cách mà cư dân vẫn bị tổn hại mỗi ngày."

Với các cộng đồng trên khắp nước Mỹ đang đòi hỏi bảo vệ môi trường mạnh mẽ hơn, thí nghiệm của California sẽ kiểm chứng liệu chính phủ và ngành công nghiệp có sẵn sàng vượt ra khỏi việc ngăn ngừa thiệt hại trong tương lai, để tiến tới đền bù cho những người đã phải sống chung với cái giá của nó.