Cảnh sát dùng AI để chặn xe vì "hành vi đáng ngờ": ranh giới nào cho quyền riêng tư?

Các lực lượng cảnh sát tại Mỹ đang sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích hành vi của tài xế và yêu cầu dừng xe khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Công nghệ này đặt ra lo ngại lớn về quyền riêng tư, nguy cơ phân biệt đối xử và tính minh bạch của thuật toán.

Khi camera và AI thay thế con mắt cảnh sát

Theo thông tin từ Gizmodo, một số sở cảnh sát đã bắt đầu thử nghiệm các hệ thống AI gắn với camera giám sát giao thông, có khả năng nhận diện các mẫu hành vi được xem là "đáng ngờ" trên đường. Từ những dấu hiệu như lái xe lạng lách, phanh gấp bất thường, dừng đỗ sai quy định cho đến việc di chuyển theo tuyến đường bị cho là khả nghi, thuật toán có thể đưa ra cảnh báo để cảnh sĩ tuần tra tiến hành dừng phương tiện.

Điểm đáng chú ý là hệ thống không chỉ dừng lại ở việc phát hiện vi phạm giao thông thông thường. Nó hướng tới việc dự đoán ý định và mức độ rủi ro của người lái — một bước tiến xa hơn nhiều so với camera phạt nguội truyền thống vốn chỉ ghi lại hình ảnh vi phạm rõ ràng.

"Chúng ta đang chứng kiến sự chuyển dịch từ giám sát hành vi vi phạm sang giám sát hành vi tiềm ẩn nguy cơ — một sự thay đổi về bản chất trong cách thực thi pháp luật." — nhận định từ giới nghiên cứu công nghệ.

Những lo ngại không thể bỏ qua

Việc để AI quyết định ai là người "đáng ngờ" đặt ra hàng loạt vấn đề nghiêm trọng:

• Thiếu minh bạch thuật toán: Hầu hết các hệ thống này do nhà cung cấp tư nhân phát triển và không công khai cách thức tính điểm rủi ro. Cả người dân lẫn cơ quan giám sát đều khó kiểm chứng liệu AI có đưa ra quyết định đúng đắn hay không.

• Nguy cơ thiên lệch và phân biệt đối xử: Nếu dữ liệu huấn luyện phản ánh định kiến sẵn có — chẳng hạn việc cảnh sát tuần tra dày đặc hơn ở một số khu vực nhất định — AI có thể học theo và khuếch đại sự bất công đó. Những người lái xe ở khu vực thu nhập thấp hoặc thuộc nhóm thiểu số có thể bị dừng xe nhiều hơn một cách vô lý.

• Xâm phạm quyền riêng tư: Để phân tích "hành vi", hệ thống cần theo dõi liên tục hành trình của phương tiện, không chỉ trong khoảnh khắc vi phạm. Điều này đồng nghĩa với việc dữ liệu di chuyển của người dân bị thu thập ở quy mô lớn.

• Tính chính xác của hệ thống: Một thuật toán có tỷ lệ dương tính giả dù chỉ vài phần trăm, khi áp dụng trên hàng triệu lượt xe mỗi ngày, có thể dẫn tới hàng nghìn vụ dừng xe oan.

Góc nhìn cho Việt Nam

Tại Việt Nam, hệ thống camera giám sát giao thông và phạt nguội đã được triển khai rộng rãi ở nhiều thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM. Việc ứng dụng AI trong lĩnh vực này đang là xu hướng tất yếu, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa và nhu cầu quản lý giao thông ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên, câu chuyện từ Mỹ là lời cảnh báo sớm. Trước khi tiến tới các hệ thống có khả năng "đánh giá" hành vi con người, Việt Nam cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quy định về trách nhiệm giải trình của thuật toán, cũng như cơ chế để người dân có thể khiếu nại khi bị hệ thống đánh giá sai.

Cân bằng giữa an ninh và tự do

Không ai phủ nhận tiềm năng của AI trong việc nâng cao an toàn giao thông và hỗ trợ lực lượng chức năng. Nhưng công nghệ giám sát càng mạnh thì yêu cầu về sự giám sát ngược lại đối với chính công nghệ đó càng cao.

Điều cần thiết là các quy định buộc hệ thống phải minh bạch, dữ liệu phải được giới hạn mục đích sử dụng, và con người — chứ không phải thuật toán — phải là người đưa ra quyết định cuối cùng trong những tình huống ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do của công dân.