Cây Mặt Trăng: Khi hạt giống Trái Đất bay vòng quanh Mặt Trăng

Có một chương trình đặc biệt của NASA mà ít người biết đến: đưa hạt giống cây vào không gian. Hàng trăm hạt giống đã theo phi hành gia Stuart Roosa bay quanh Mặt Trăng trong sứ mệnh Apollo 14 năm 1971, rồi trở về Trái Đất và nảy mầm thành những "Cây Mặt Trăng" (Moon Trees) được trồng khắp thế giới.

Từ lính cứu hỏa nhảy dù đến phi hành gia

Câu chuyện bắt đầu từ một mối quan hệ cá nhân. Stuart Roosa, sinh năm 1933 tại Durango, Colorado, từng làm việc cho Sở Lâm nghiệp Hoa Kỳ (USFS) vào đầu những năm 1950 với vai trò lính cứu hỏa nhảy dù (smoke jumper). Sau đó ông gia nhập Không quân, trở thành phi công thử nghiệm và được chọn vào lớp phi hành gia năm 1966.

Khi Roosa được chọn cho sứ mệnh Apollo 14, Ed Cliff — Giám đốc Sở Lâm nghiệp, người biết Roosa từ thời còn nhảy dù chữa cháy — đã liên hệ và đề nghị ông mang hạt giống lên không gian. Stan Krugman của Sở Lâm nghiệp được giao phụ trách dự án và lựa chọn hạt giống từ năm loại cây: thông loblolly, sung dâu (sycamore), sweetgum, gỗ đỏ (redwood) và linh sam Douglas.

Hạt giống cây được đóng gói cho sứ mệnh Apollo 14

Hành trình 2000 hạt giống quanh Mặt Trăng

Ngày 31/1/1971, Apollo 14 khởi hành — chuyến đi thứ ba của con người lên bề mặt Mặt Trăng. Năm ngày sau, Alan Shepard và Edgar Mitchell bước đi trên Mặt Trăng, trong khi Stuart Roosa bay trên quỹ đạo trong mô-đun chỉ huy "Kitty Hawk".

Trong túi đồ cá nhân nhỏ bằng vải canvas luôn mang theo bên mình, Roosa cất một hộp kim loại chứa khoảng 2000 hạt giống trở lên được phân loại, sắp xếp và niêm phong trong các túi nhựa nhỏ. Một lô hạt đối chứng được giữ lại trên Trái Đất để so sánh sau này.

Sự cố bất ngờ và phép màu nảy mầm

Tai nạn xảy ra khi trở về: trong quá trình khử nhiễm, các túi hạt bị bung ra, hạt vương vãi khắp buồng và tiếp xúc với chân không. Nhiều người lo ngại số hạt đã mất khả năng sống.

Krugman thu gom lại và thử nảy mầm tại Houston. Thật bất ngờ, hạt bắt đầu nảy mầm — nhưng cây non không sống được lâu do cơ sở vật chất chưa đủ tốt. Một năm sau, số hạt còn lại được gửi đến trạm lâm nghiệp phía nam ở Gulfport, Mississippi (sung dâu, thông loblolly, sweetgum) và trạm phía tây ở Placerville, California (gỗ đỏ, linh sam Douglas). Phần lớn nảy mầm thành công và lớn lên thành cây giống khỏe mạnh.

Những "Cây Mặt Trăng" trên khắp thế giới

Một số cây được trồng cạnh các cây đối chứng trên Trái Đất — và sau hơn bốn mươi năm, không có khác biệt nào đáng kể giữa hai nhóm, như có thể dự đoán. Phần lớn cây giống được trao tặng vào năm 1975–1976 cho các tổ chức lâm nghiệp bang nhân dịp kỷ niệm 200 năm nước Mỹ.

Cây Mặt Trăng tại Trung tâm Vũ trụ Goddard, Maryland

• Một cây thông loblolly được trồng tại Nhà Trắng
• Cây được trồng tại Brazil, Thụy Sĩ và trao tặng Nhật Hoàng
• Cây tại Quảng trường Washington ở Philadelphia, Valley Forge, Rừng Hữu nghị Quốc tế
• Cây tại nhiều trường đại học và trung tâm NASA, được cho là ở 40 bang của Mỹ

Di sản sống động của chương trình Apollo

Sau Apollo 14, Roosa tiếp tục là phi công mô-đun chỉ huy dự phòng cho Apollo 16 và 17, rồi làm việc trong chương trình Tàu con thoi cho đến khi nghỉ hưu với quân hàm Đại tá Không quân năm 1976. Ông qua đời tháng 12/1994. Những Cây Mặt Trăng vẫn tiếp tục phát triển — một tượng đài sống động cho những chuyến thăm đầu tiên của con người lên Mặt Trăng và là kỷ vật tưởng nhớ Stuart Roosa.

Điều thú vị: chưa từng có danh sách chính thức nào được lưu giữ về vị trí của tất cả các cây. NASA vẫn kêu gọi công chúng báo cáo nếu biết nơi có Cây Mặt Trăng.

Ngày nay, dự án còn có các thế hệ cây thứ hai (Second Generation Moon Trees) và cả những hạt giống mới bay cùng sứ mệnh Artemis 1, tiếp nối truyền thống kết nối giữa khám phá không gian và bảo tồn thiên nhiên.

Bảng giới thiệu Cây Mặt Trăng

Câu chuyện này là một lời nhắc thú vị rằng công nghệ vũ trụ không chỉ tạo ra dữ liệu và ảnh chụp — đôi khi nó còn mang theo những mầm sống nhỏ bé, để lại dấu ấn trên Trái Đất suốt nhiều thập kỷ sau đó.