Châu Âu kẹt giữa "hòn đá và nơi cứng đầu" trong cuộc đua phóng vệ tinh

Một thập kỷ trước, SpaceX bắt đầu hạ cánh tầng đầu tiên của tên lửa Falcon 9 với tần suất đều đặn, nhưng chỉ trong năm năm gần đây, công ty mới thực sự đẩy mạnh tần suất phóng lên hàng chục rồi hàng trăm lần mỗi năm. Cuộc cách mạng tái sử dụng này không chỉ thay đổi cục diện ngành công nghiệp vũ trụ toàn cầu mà còn đẩy các cơ quan không gian châu Âu vào thế tiến thoái lưỡng nan chưa từng có.

SpaceX – cơn bão hoàn hảo phá vỡ thị trường phóng

Theo dữ liệu mới được công bố, SpaceX hiện đảm nhận hơn 75% tổng khối lượng vật chất được phóng lên quỹ đạo Trái Đất. Không chỉ phục vụ mạng lưới Starlink của chính mình, công ty do Elon Musk điều hành còn trở thành bến đỗ cho mọi loại payload – từ các tập đoàn công nghệ đến những đối thủ trực tiếp như Amazon, Northrop Grumman, AST Space Mobile, OneWeb.

Nguyên nhân nằm ở một sự kết hợp hiếm có: chi phí phóng cực thấp nhờ công nghệ tái sử dụng, độ tin cậy cao và khả năng đáp ứng lịch phóng dày đặc. Điều này khiến các lựa chọn thay thế từ châu Âu hay Nga trở nên kém hấp dẫn hơn bao giờ hết, ngay cả với các khách hàng có quan điểm chính trị nhạy cảm về an ninh không gian.

Châu Âu và bài toán đau đầu

Các chuyên gia chính sách không gian nhận định châu Âu đang rơi vào tình thế "giữa hòn đá và nơi cứng đầu" – một phép ẩn dụ cho sự lựa chọn khó khăn giữa hai viễn cảnh không mấy dễ chịu.

Một mặt, châu Âu muốn duy trì khả năng phóng vệ tinh độc lập để đảm bảo chủ quyền chiến lược, nhất là trong bối cảnh an ninh không gian trở thành vấn đề nhạy cảm sau xung đột Nga-Ukraine. Mặt khác, các quốc gia thành viên EU lại phải đối mặt với sự thật phũ phàng: chi phí phóng bằng tên lửa Ariane của châu Âu vẫn rất cao, khó cạnh tranh với giá của Falcon 9.

"Câu hỏi không còn là liệu châu Âu có đuổi kịp SpaceX hay không, mà là làm thế nào để tồn tại trong một thị trường nơi một công ty tư nhân vừa là nhà cung cấp, vừa là đối thủ, lại vừa là người định giá," – một chuyên gia nghiên cứu chính sách vũ trụ chia sẻ.

Nghiên cứu định lượng cho thấy khoảng cách ngày càng nới rộng

Các nghiên cứu học thuật gần đây bắt đầu định lượng hóa tác động của cuộc cách mạng này. Số liệu cho thấy sự xuất hiện của Falcon 9 cùng chiến lược tái sử dụng và tần suất phóng cao đã đảo lộn hoàn toàn cán cân cạnh tranh trên thị trường phóng toàn cầu:

• Rocket tái sử dụng giúp giảm chi phí phóng xuống chỉ còn một phần nhỏ so với các dòng tên lửa truyền thống dùng một lần.
• Tần suất phóng tăng 10-20 lần so với một thập kỷ trước, thu hẹp thời gian chờ đợi cho khách hàng từ nhiều ngành công nghiệp.
• Các chính phủ quay sang đặt dịch vụ từ SpaceX không chỉ vì giá mà còn vì độ tin cậy và lịch phóng ổn định.

Lối đi nào cho châu Âu?

Nhiều ý kiến cho rằng châu Âu cần chấp nhận một thực tế tất yếu: hoặc đẩy mạnh đầu tư để tạo ra một hệ sinh thái tên lửa giá rẻ, tái sử dụng được – một tham vọng đòi hỏi nguồn lực khổng lồ – hoặc tập trung vào các phân khúc ngách mà SpaceX chưa phục vụ tốt, chẳng hạn như phóng vệ tinh trọng lượng nhỏ với lịch trình rất linh hoạt.

Bên cạnh đó, việc hợp tác với SpaceX trong một số dự án không phải là điều cấm kỵ, nhưng lại đặt ra câu hỏi về sự phụ thuộc công nghệ. Bài toán này không chỉ là kinh tế mà còn mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc cho tương lai ngành không gian của châu lục già.

Khi cuộc đua vũ trụ chuyển từ quốc gia sang tư nhân, những quyết định trong vài năm tới sẽ định hình vai trò của châu Âu – một châu lục nổi tiếng với khả năng sáng tạo nhưng đang đứng trước áp lực phải đổi mới nhanh hơn để không bị bỏ lại phía sau.