Chỉ Một Bên Sẽ Là Người Kế Ngghiệm Thực Sự Của MS-DOS: Windows 2.x

Chào mừng các bạn đến với một tập đôi đặc biệt của series GUI Wonderland, nơi chúng ta cùng khám phá sự ra đời và phát triển của giao diện người dùng đồ họa (GUI) trên máy tính. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhìn lại hai dự án song song của IBM và Microsoft: OS/2 và Windows 2.x. Mặc dù hai hệ điều hành này có thời gian phát triển chồng lấn và giao diện rất tương đồng nhau, nhưng chỉ một trong số chúng mới thực sự trở thành người kế nhiệm xứng đáng cho MS-DOS huyền thoại.

Banner Windows 2.0 GUI Wonderland

Đây là một bản phát hành lớn của Windows và giống như phiên bản trước đó, nó không phải là một hệ điều hành hoàn chỉnh mà đơn giản là một shell giao diện đồ họa chạy trên nền MS-DOS. Do đó, nó kế thừa những hạn chế của DOS, mặc dù các nhà phát triển đã có thời gian để sửa chữa một số vấn đề và thêm vào các tính năng mới như biểu tượng trên màn hình desktop và các phím tắt.

Khá thú vị là, ban đầu Windows 2.x được định hình là phiên bản cuối cùng của dòng Windows này. Ý tưởng của Microsoft lúc bấy giờ là OS/2 sẽ sớm thay thế nó. Tuy nhiên, như chúng ta đều đã biết, lịch sử đã diễn ra theo một hướng hoàn toàn khác.

Lịch sử và Phát triển

Sự ra đời của Windows 2.0

Dù kết quả lịch sử sau này cho thấy điều ngược lại, nhưng Microsoft hoàn toàn nhận thức được việc MS-DOS đang bắt đầu trở nên lỗi thời và không còn phù hợp với nhu cầu máy tính hiện tại và tương lai, đặc biệt là khi GUI trở thành xu hướng all-in-one. Windows 1.x lúc đó khó có thể chạy mượt mà trên các máy tính phổ thông thời điểm đó (dùng Intel 8086 và 8088), và Windows 2.x cũng không khá lên bao nhiêu.

Do đó, Steve Ballmer đã đàm phán một thỏa thuận với IBM về một người kế nhiệm cho Windows, một hệ điều hành thực thụ. Lý tưởng là, giao diện của cả hai chương trình sẽ tương đồng nhất có thể, để người dùng Windows 2.x có thể chuyển sang OS/2 mà không thấy quá bỡ ngỡ. Tuy nhiên, họ cần phát triển thêm một phiên bản Windows nữa để sửa các lỗi của phiên bản 1.0 ra mắt vội vàng, đồng thời thu hút thị trường trong khi chờ đợi OS/2 hoàn thiện.

Build Windows 2.0 tháng 4 năm 1987

Tandy Trower, người quản lý đã thành công trong việc phát hành Windows 1.x, đã trở lại và chịu trách nhiệm dự án này. Một điểm đáng chú ý là Trower đã đề nghị thành lập một nhóm riêng biệt bao gồm các nhà thiết kế đồ họa thực thụ, chứ không chỉ là lập trình viên phần mềm, để tạo ra giao diện thân thiện và nhất quán. Đây là bước đi tiên phong, tương tự như cách Apple phát triển Lisa và Macintosh.

Dù chỉ có 8 tháng để hoàn tất, Trower đã thêm vào tất cả các tính năng bị bỏ lỡ trong 1.x, chẳng hạn như cửa sổ chồng lên nhau (overlapping windows) và phông chữ hệ thống tỷ lệ. Những cải tiến này trở nên khả thi nhờ một thủ thuật cho phép sử dụng bộ nhớ mở rộng (extended memory) thay vì chỉ giới hạn ở 640 KiB bộ nhớ thông thường mà bộ xử lý cho phép.

Vấn đề bộ nhớ là một thách thức lớn thời bấy giờ. Các bộ xử lý Intel trên máy tính tương thích IBM chỉ cho phép sử dụng 640 KiB bộ nhớ thông thường cho ứng dụng. Tuy nhiên, có những cách để vượt qua giới hạn này, và Windows 2.x đã tận dụng điều đó cùng với các phần mềm như Lotus 1-2-3 để có thêm RAM.

Phần mềm Lotus 1-2-3 trên DOS

Vào năm 1987, hai phiên bản của Windows đã ra mắt: Windows 286 và Windows 386 (sau này được đổi tên thành Windows/286 và Windows/386).

Vụ kiện của Apple: "Look and Feel"

Vấn đề bắt đầu nảy sinh vào ngày 17 tháng 3 năm 1988, khi Apple nộp đơn kiện cả Microsoft và Hewlett-Packard, cáo buộc họ vi phạm bản quyền của Macintosh. Theo Apple, vẻ ngoài và cảm nhận ("look and feel") của Macintosh được bảo vệ bởi bản quyền và không thể sao chép.

Điều thú vị là Apple và Microsoft từng có thỏa thuận trước đó về Windows 1.x, nơi Apple cấp phép một số phần tử GUI cho Microsoft. Tuy nhiên, thỏa thuận này chỉ bao phủ phiên bản 1.x, và giờ đây Microsoft đã phát hành phiên bản 2.03 với nhiều điểm tương đồng với Macintosh.

Tòa án đã chia nhỏ GUI thành 5 ý tưởng chính (cửa sổ, hình ảnh biểu tượng, thao tác biểu tượng, menu, và mở/đóng vật), và kết luận rằng bản quyền không áp dụng cho các ý tưởng này. Cuối cùng, tòa án quyết định rằng hầu hết các yếu tố giao diện mà Apple cáo buộc là không được bảo hộ bản quyền vì chúng không có tính độc bản hoặc là cách duy nhất để thể hiện chức năng đó.

Thậm chí, Xerox cũng đã tham gia vào cuộc chiến pháp lý này bằng cách kiện Apple vì cho rằng chính Apple đã sao chép ý tưởng từ Xerox Alto và Star. Tuy nhiên, nỗ lực của Xerox cũng không thành công.

Phần mềm và Giao diện

Windows 2.x mang lại nhiều cải tiến về GUI đáng kể:

• Biểu tượng Desktop (Desktop Icons): Trước đây, biểu tượng chỉ nằm ở dưới màn hình khi chương trình đang mở. Ở phiên bản 2.x, bạn có thể di chuyển tự do các biểu tượng trên màn hình desktop, tuy nhiên vẫn chỉ là biểu tượng của các chương trình đang chạy, chưa hỗ trợ tệp tin trực tiếp trên desktop.
• Cửa sổ chồng lấn: Đây là tính năng từng bị cắt bỏ ở Windows 1.x, nay đã được thêm vào, cho phép di chuyển và thay đổi kích thước cửa sổ tự do. Đây cũng là một trong những lý do khiến Windows 2.x trông giống Macintosh hơn.
• Thuật ngữ mới: Các thuật ngữ như "iconize" và "zoom" đã được đổi thành "minimize" (thu nhỏ) và "maximize" (phóng to), tên gọi mà chúng ta vẫn dùng đến ngày nay.

Các phiên bản và Cấu hình

Tùy thuộc vào bộ xử lý của PC, người dùng có hai lựa chọn:

• Windows/286: Hỗ trợ 8086, 8088 và 80286. Không có dễ dàng truy cập vào chế độ bảo vệ (protected mode) và không có đa nhiệm ưu tiên.
• Windows/386: Tối ưu hóa cho 80386 với nhân chế độ bảo vệ, đa nhiệm ưu tiên, khả năng chạy nhiều chương trình DOS cùng lúc thông qua chế độ "virtual 8086" và sử dụng RAM vượt quá 640 KiB.

Phiên bản nâng cấp Windows 2.1 (ra mắt tháng 5 năm 1988) mang đến hỗ trợ driver mới cho hơn 127 máy in và trình điều khiển HIMEM.SYS giúp Windows sử dụng bộ nhớ mở rộng hiệu quả hơn. Đến Windows 2.11 (tháng 3 năm 1989), phiên bản này nhận được các bản cập nhật driver, hỗ trợ màn hình độ phân giải cao và giá thành rẻ hơn cho các tổ chức.

Nhận xét và Di sản

Windows 2.x có cuộc sống tốt đẹp hơn so với người tiền nhiệm 1.x. Nó được đánh giá là hoàn thiện và dễ sử dụng hơn, đặc biệt là phiên bản 386. Đây là phiên bản Windows đầu tiên nhận được sự hoan nghênh từ cả khách hàng lẫn các nhà phê bình.

Mặc dù phải đợi đến Windows 3.0 thì Microsoft mới thực sự đạt được thành công rực rỡ, nhưng Windows 2.x là một bước đệm vững chắc. Nó chứng minh rằng Microsoft có thể khắc phục các sai lầm của quá khứ và tạo ra một môi trường đồ họa khả dụng trên nền tảng phần cứng hạn chế của thời đó.

Microsoft đã gặp một vài trục trặc trên đường đi, nhưng họ đang bước tới những điều tuyệt vời. Và phần còn lại, như họ nói, đã trở thành lịch sử.