Chính quyền Trump dùng AI để từ chối chi trả y tế cho người cao tuổi: một thử nghiệm đầy tai họa

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào hệ thống y tế công luôn là con dao hai lưỡi, và chương trình WISeR của chính quyền Trump đang cho thấy mặt tối của nó. Khi AI được giao quyền quyết định ai được chăm sóc, ai bị từ chối, hậu quả không chỉ nằm ở con số trên hóa đơn mà còn là nỗi đau thực sự của những bệnh nhân cao tuổi.

WISeR là gì và vì sao nó gây tranh cãi?

Vào tháng 1, chính quyền Trump đã triển khai một chương trình thí điểm sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phê duyệt hoặc từ chối một số loại hình chăm sóc sức khỏe nhất định đối với bệnh nhân thuộc Medicare — chương trình bảo hiểm y tế liên bang dành cho người cao tuổi tại Mỹ.

Điều đáng chú ý là trước đây, Medicare không yêu cầu bác sĩ phải xin phê duyệt trước cho các dịch vụ này. Cơ chế mới, gọi là prior authorization (phê duyệt trước), buộc mọi yêu cầu chi trả đều phải đi qua hệ thống AI — và chính đây là nguồn cơn của mọi rắc rối.

Chương trình này được đặt tên là WISeR, và theo các tài liệu liên bang, nó đang vận hành theo cách khiến cả bác sĩ lẫn bệnh nhân đều phải chịu đựng.

Hậu quả thực tế: bệnh nhân khóc trong đau đớn

Không lâu sau khi chương trình khởi động, hàng loạt cơ quan truyền thông bắt đầu đưa tin về những kết quả thảm khốc:

• Lỗi kỹ thuật liên tục xảy ra, khiến hệ thống hoạt động chập chờn.
• Thời gian chờ đợi kéo dài đối với các quyết định phê duyệt và chăm sóc.
• Các trường hợp từ chối vô lý, không rõ căn cứ.
• Bác sĩ bức xúc, không thể can thiệp vào quy trình tự động.
• Bệnh nhân chịu đau đớn trong lúc chờ đợi được chấp thuận.

Những thông tin này phần lớn đã được xác nhận vào đầu tháng này, khi Electronic Frontier Foundation (EFF) công bố một loạt tài liệu liên bang về chương trình mà tổ chức này thu thập được trong quá trình kiện tụng.

Các tài liệu bao gồm phản hồi từ chính các nhà cung cấp dịch vụ y tế. Một người gọi chương trình là "một nỗi ô nhục đối với loài người", đồng thời cho biết đã tận mắt chứng kiến bệnh nhân khóc trong đau đớn khi chờ được chăm sóc.

Động cơ đằng sau các thuật toán

Một điểm đáng lo ngại được các chuyên gia chỉ ra: các nhà cung cấp giải pháp AI có "động cơ từ chối càng nhiều yêu cầu càng tốt". Điều này đặt ra câu hỏi về việc liệu lợi ích tài chính có đang lấn át quyền được chăm sóc sức khỏe của bệnh nhân hay không.

Khi AI được huấn luyện hoặc tối ưu hóa để giảm chi phí thay vì đảm bảo chất lượng điều trị, hệ quả là những người yếu thế nhất — người cao tuổi, bệnh nhân mắc bệnh nặng — lại chính là những người phải gánh chịu thiệt thòi.

Tính hợp pháp bị đặt dấu hỏi

Trước những báo cáo đáng lo ngại, các nhà lập pháp đã cố gắng tìm kiếm câu trả lời và yêu cầu dừng chương trình.

Vào tháng 5, Government Accountability Office (GAO) — cơ quan giám sát của Quốc hội Mỹ — kết luận rằng các quan chức chính quyền Trump đã không tuân thủ đúng quy trình khi thiết lập chương trình. Kết luận này đặt dấu hỏi lớn về tính hợp pháp của WISeR.

Tuy nhiên, bất chấp những phản đối, chương trình dường như vẫn tiếp tục tiến triển không ngừng, với kế hoạch mở rộng trong những năm tới.

Bài học cho việc ứng dụng AI trong lĩnh vực công

Câu chuyện của WISeR là lời cảnh tỉnh cho bất kỳ quốc gia nào đang cân nhắc đưa AI vào các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến sinh mạng con người.

• Minh bạch thuật toán là yêu cầu bắt buộc, đặc biệt trong y tế và dịch vụ công.
• Con người phải nằm trong vòng quyết định, không thể giao phó hoàn toàn cho máy móc.
• Cơ chế giám sát và khiếu nại cần được thiết kế ngay từ đầu, không phải chắp vá sau khi sự cố xảy ra.
• Xung đột lợi ích giữa nhà cung cấp giải pháp và người thụ hưởng phải được kiểm soát chặt chẽ.

Đối với độc giả Việt Nam, đây cũng là bài học khi các hệ thống AI đang dần xuất hiện trong bảo hiểm y tế, ngân hàng và dịch vụ công. Việc đặt con người làm trung tâm, thay vì để thuật toán quyết định số phận của người dân, vẫn là nguyên tắc không thể thay đổi.