"Chủ nghĩa trọng thương nhận thức": Nỗi lo AI phản chiếu nỗi sợ tư bản sơ khai

Bài viết của Venkatesh Rao trên trang contraptions.venkateshrao.com đưa ra một góc nhìn thú vị: nỗi hoảng loạn quanh trí tuệ nhân tạo rất giống cảm giác lo âu từng đi kèm bước chuyển sang chủ nghĩa tư bản vào những thế kỷ trước. Tác giả gọi đó là "chủ nghĩa trọng thương nhận thức" — một cách nhìn coi trí tuệ như của cải hữu hạn cần được kiểm soát và tích trữ.

Đây là một bài luận dài đầy cảm hứng, đáng để những ai quan tâm tới AI và kinh tế tri thức ở Việt Nam suy ngẫm. Dưới đây là những điểm cốt lõi.

Minh họa về chủ nghĩa trọng thương nhận thức và AI

Bốn trụ cột của chủ nghĩa trọng thương, nhìn từ góc nhìn trí tuệ

Tác giả dựa trên cuốn The Relentless Revolution: A History of Capitalism (2010) của Joyce Appleby. Theo Appleby, chủ nghĩa trọng thương trước tư bản dựa trên bốn niềm tin lồng vào nhau:

• Của cải là hữu hạn. Của cải chủ yếu là đất đai, nông sản và kim loại quý. Mục tiêu là chiếm thêm lãnh thổ, duy trì cán cân thương mại có lợi, tích lũy vàng bạc. "Một nước được là một nước khác mất."
• Dân thường không đáng tin. Người nghèo bị coi là khó bảo, dốt nát, cần được giới tinh hoa cai trị bằng vũ lực.
• Tư duy kinh tế nghiêng hẳn về cung. Nhu cầu, nhất là của người nghèo, hầu như không được tính đến. Người thường chỉ là một yếu tố của sản xuất.
• Không ai hình dung được phần lớn dân chúng làm gì khác ngoài làm ruộng. Khoảng 80% dân số làm nông nghiệp sinh tồn bị coi là lẽ tự nhiên.

Tác giả thay "của cải" bằng "trí tuệ" và "trọng thương" bằng "trọng thương nhận thức" — các song ánh gần như không thể chối cãi:

Trí tuệ bị hình dung là tài nguyên cố định nằm trong các bộ óc và được "khai thác" thành sản phẩm tri thức. Chiến lược quốc gia và doanh nghiệp trở thành việc thu hút những bộ óc giỏi nhất, kiểm soát đầu ra của họ, tích lũy sở hữu trí tuệ. Kẻ trọng thương nhận thức muốn tích trữ trí tuệ như tích trữ vàng bạc vậy.

Nhu cầu — biến số bị lãng quên

Điểm sắc sảo nhất của tác giả nằm ở việc phân tích cách tư bản thực sự thoát khỏi cái bẫy trọng thương. Trước khi có cách mạng công nghiệp, người dân Anh bắt đầu thèm muốn những món từng chỉ dành cho giới quý tộc — thuốc lá, trà, đường, vải cotton Ấn Độ. Và họ sẵn lòng làm việc chăm chỉ hơn để có được những món đó.

Appleby ghi nhận số ngày làm việc mỗi năm tăng từ khoảng 250 lên 300 — một phần lớn là tự nguyện. Năng suất tăng sinh ra thu nhập dư, thúc đẩy nhu cầu tiêu dùng, lại khuyến khích năng suất tăng thêm. Một vòng tuần hoàn tích cực hình thành.

Tôi không biết làm nông. Tôi gần như không giữ nổi chậu cây cảnh trong nhà. Vậy mà tôi có thể tiếp cận vô số món ăn với số lượng mà một nông dân thời kỳ đầu cận đại cho là chuyện cổ tích.

Tương tự, tác giả cho rằng số đông sẽ không cần phải là nhà sản xuất trí tuệ đáng kể để trở thành người tiêu dùng trí tuệ đáng kể.

Cuộc cách mạng cần mẫn nhận thức

Nếu "của cải trí tuệ" trở nên rẻ và dồi dào, câu hỏi kinh tế then chốt không còn là mỗi người sản xuất được bao nhiêu trí tuệ, mà là họ tìm được bao nhiêu việc để dùng trí tuệ. Tác giả cho rằng nhu cầu này không có trần rõ ràng.

Nhiều người trông có vẻ "kém thông minh" thực ra không phải không biết nghĩ — họ chỉ không có động lực để nghĩ, vì lợi tức thu lại quá thấp. Khi AI dồi dào xuất hiện, phép tính đó thay đổi. Chỉ một chút chú ý đầu tư có thể mở ra vô vàn khả năng: xây một thứ gì đó, tìm hiểu một lĩnh vực, theo đuổi một hoài bão trước đây ngoài tầm với.

Tác giả gọi đây là "cuộc cách mạng cần mẫn nhận thức" (cognitive industrious revolution) — một làn sóng nỗ lực tư duy tự nguyện mới, đi trước và có thể tạo tiền đề cho cách mạng công nghiệp AI đầy đủ.

Từ trọng thương đến Malthus, và phía bên kia của nhu cầu

Tác giả cũng phân biệt với một trường phái khác: chủ nghĩa Malthus về AI. Người theo trường phái này sợ trí tuệ sẽ bị sản xuất nhanh đến mức con người trở nên dư thừa về kinh tế. Đó là một đảo ngược kỳ lạ của Malthus cổ điển: thay vì dân số vượt cung lương thực, thì cung trí tuệ vượt sức hấp thụ của những bộ óc vốn được cho là có hạn.

Cả kẻ trọng thương nhận thức lẫn người Malthus AI đều giả định nhu cầu về trí tuệ là có giới hạn. Nhưng nếu nhu cầu đó co giãn, sáng tạo và có sức biến đổi lịch sử như nhu cầu về hàng hóa vật chất?

Tác giả còn đẩy lập luận xa hơn: tại sao AI chỉ được coi là bên cung trí tuệ, mà không thể là bên cầu? Một tác nhân AI theo đuổi dự án mở, khám phá sở thích mới, cộng tác với tác nhân khác và tự tạo lý do để thu nạp thêm trí tuệ sẽ tham gia nền kinh tế nhận thức với tư cách nhiều hơn một yếu tố sản xuất. Một số lo ngại hiện nay về an toàn AI bắt đầu giống nỗi sợ của giới tinh hoa thời kỳ đầu cận đại trước những người nông dân được giải phóng.

Điều gì thực sự đáng chú ý với người Việt?

Với bối cảnh Việt Nam — nơi AI đang lan nhanh qua các công cụ viết, lập trình, thiết kế và dịch thuật — góc nhìn này mang lại một lời nhắc đáng giá. Phản ứng dễ thấy nhất của các doanh nghiệp và tổ chức là tập trung vào việc kiểm soát, cấp phép và hạn chế sử dụng AI, coi đó là tài nguyên khan hiếm cần quản lý chặt.

Tác giả gợi ý một góc nhìn ngược lại: giá trị lớn nhất của AI có thể không phải là nó sản xuất ra bao nhiêu, mà là nó giải phóng số đông khỏi nghĩa vụ phải tự sản xuất trí tuệ chỉ để tồn tại. Đó chính là hệ quả quan trọng nhất của cách mạng nông nghiệp — không phải là cày cấy hiệu quả hơn, mà là phần lớn con người được giải phóng khỏi nghĩa vụ trồng trọt để tạo ra những kiểu sống kinh tế và văn hóa hoàn toàn mới.

Kẻ trọng thương nhận thức nhìn thấy một thế giới bị đe dọa bởi thừa trí tuệ và những bộ óc vô dụng. Người Malthus AI nhìn thấy sự sụp đổ. Còn người "tư bản nhận thức" nhìn thấy khả năng mở rộng gần như vô hạn của nhu cầu — và một thế giới đầy những bộ óc mà tiềm năng chỉ mới bắt đầu được khai phá.