Chủ quyền đám mây châu Âu: Lợi ích hay rủi ro cho thị trường?

Châu Âu đang đẩy mạnh mục tiêu chủ quyền đám mây (cloud sovereignty) như một ưu tiên chính sách quan trọng. Thế nhưng, theo một báo cáo mới của Trung tâm Kinh tế Chính trị Quốc tế châu Âu (ECIPE), cách tiếp cận này có thể đang đi chệch hướng và gây ra nhiều tác hại hơn là lợi ích.

Báo cáo chỉ ra rằng các quốc gia thành viên EU đang có xu hướng ưu ái các nhà cung cấp trong nước thay vì xây dựng một thị trường dịch vụ đám mây thống nhất toàn châu Âu.

Chủ quyền đám mây bị "dùng sai mục đích"

Nghiên cứu của ECIPE đã phân tích 8.725 hợp đồng mua sắm liên quan đến đám mây trong giai đoạn 2018–2025 tại chín quốc gia thành viên EU. Kết quả cho thấy một thực trạng đáng lo ngại: mọi quốc gia viện dẫn đến khái niệm "chủ quyền" đều trao hợp đồng cho nhà cung cấp nội địa, chứ không phải một nhà cung cấp đến từ quốc gia EU khác.

Thực tế này không phải mới. Ngay trước khi chủ quyền trở thành mục tiêu chính sách, hoạt động mua sắm đám mây của châu Âu đã tập trung cao độ trong phạm vi quốc gia. Gần như toàn bộ hợp đồng đều thuộc về các nhà cung cấp cùng nước, với mức độ cạnh tranh xuyên biên giới trong nội bộ EU gần như không đáng kể.

Đáng chú ý hơn, báo cáo cho rằng nhiều hợp đồng nội địa này thực chất được thực hiện bởi các nhà thầu chính dựa trên hạ tầng của những ông lớn hyperscale. Nói cách khác, "chủ quyền" ở đây được gắn với quốc tịch của nhà vận hành, chứ không phải với lớp hạ tầng mà dịch vụ thực sự phụ thuộc vào.

Hai cách hiểu xung đột về chủ quyền

Theo ECIPE, vấn đề gốc rễ nằm ở sự nhập nhằng khái niệm. Chủ quyền đám mây đang được dùng để đại diện cho hai mục tiêu khác nhau:

• Mục tiêu an ninh và khả năng phục hồi: đảm bảo dữ liệu được bảo vệ và rủi ro được quản lý. Ở góc độ này, chủ quyền nghĩa là người dùng có quyền lựa chọn nhà cung cấp và thiết kế dịch vụ đám mây phù hợp với nhu cầu của mình.

• Mục tiêu chính sách công nghiệp: hướng tới việc các doanh nghiệp có trụ sở tại châu Âu trở nên thành công hơn nếu không phải chịu sự cạnh tranh từ các nhà cung cấp ngoài châu Âu.

Báo cáo nhận định rằng Đạo luật Phát triển Đám mây và AI (CADA) của EU đang lồng ghép cả hai logic này một cách gây nhầm lẫn, với mục tiêu đạt được đồng thời cả hai kết quả.

"Chủ quyền thực sự có nghĩa là một cơ quan mua sắm công có thể chứng minh dữ liệu của mình được bảo mật và có thể chuyển đổi nhà cung cấp nếu cần. Hộ chiếu của nhà cung cấp không nói cho bạn biết điều đó" — Fredrik Erixon, Giám đốc ECIPE và đồng tác giả nghiên cứu.

Nguy cơ phân mảnh thị trường

Báo cáo cảnh báo rằng dự luật CADA định nghĩa bốn mức đảm bảo của EU như các tiêu chí về an ninh, khả năng phục hồi và độ tin cậy của dịch vụ đám mây. Tuy nhiên trên thực tế, các tiêu chí này lại nhằm thực thi chủ quyền thông qua những yêu cầu về hạ tầng đặt tại EU, hạn chế sự kiểm soát của bên thứ ba và kiểm soát chuỗi cung ứng phần mềm.

Hệ quả là mục tiêu chủ quyền đám mây có nguy cơ trở thành công cụ cho các chính sách ưu ái một số nhà cung cấp nhất định, hạn chế cạnh tranh và phân mảnh thị trường số. Thay vì tạo điều kiện cho các đối thủ toàn châu Âu của những gã khổng lồ đám mây Mỹ phát triển, khuôn khổ này có thể gây ra tác dụng ngược: khuyến khích các quốc gia thành viên ưu tiên nhà cung cấp trong biên giới của mình, dẫn đến tình trạng phân mảnh trên khắp châu Âu.

Các tác giả báo cáo đề xuất một cách tiếp cận nhất quán hơn: giữ lại các mục tiêu về khả năng phục hồi, nhưng điều tiết việc áp dụng chúng thông qua các yêu cầu trung lập về công nghệ, nhằm bảo toàn khả năng tương tác, tính di động và các lựa chọn đa đám mây.

Tranh luận vẫn chưa ngã ngũ

Không phải ai cũng đồng tình với quan điểm trên. Đầu năm nay, hiệp hội thương mại công nghệ CISPE (Cloud Infrastructure Service Providers in Europe) đã kêu gọi Ủy ban châu Âu lập pháp cho chủ quyền công nghệ thực sự, thay vì một "ảo ảnh" về chủ quyền.

CISPE lập luận rằng chủ quyền phải được định nghĩa bằng quyền kiểm soát, chứ không phải bằng việc nhà cung cấp chỉ đơn thuần có hiện diện tại EU. Điều đó đồng nghĩa với quyền sở hữu hiệu quả đối với công nghệ nền tảng và sự bảo vệ trước các luật có hiệu lực ngoài lãnh thổ như Đạo luật CLOUD của Mỹ — đạo luật cho phép Washington buộc các công ty công nghệ Mỹ, bao gồm những nhà vận hành đám mây lớn, phải giao nộp dữ liệu họ nắm giữ, kể cả dữ liệu được lưu trữ ở nước ngoài.

Trước đó, chính nhóm này cũng đã cảnh báo rằng các tiêu chí chủ quyền đám mây của Ủy ban châu Âu được soạn thảo mơ hồ đến mức có lợi cho các "ông lớn" hiện hữu — tức những nhà vận hành Mỹ vốn đã thống trị thị trường đám mây châu Âu.

Câu chuyện chủ quyền đám mây châu Âu vì thế vẫn là một bài toán cân não giữa bảo mật, cạnh tranh và lợi ích quốc gia. Với độc giả Việt Nam quan tâm đến hạ tầng số và dịch vụ đám mây, đây cũng là bài học tham khảo đáng chú ý: một khung pháp lý tốt cần định nghĩa chủ quyền bằng kết quả thực tế có thể chứng minh, chứ không chỉ bằng "hộ chiếu" của nhà cung cấp.