Chuyên gia độc hại: Khi kiến thức trở thành công cụ để hạ nhục người khác

Có những người biết rất nhiều nhưng lại dùng hiểu biết của mình để tạo khoảng cách với người mới, thay vì giúp họ tiến bộ. Trong giới công nghệ, kiểu "chuyên gia độc hại" này xuất hiện ở khắp nơi và trở thành rào cản tinh thần với không ít người đang cố học hỏi.

Bài học này đến từ một tình huống khá bất ngờ: một bình luận chỉ trích dưới bài viết giải thích ký hiệu Big-O của lập trình viên kỳ cựu Ned Batchelder.

Một bình luận và một bài học ngoài dự kiến

Ned Batchelder viết bài "Big-O: how code slows as data grows" với mục tiêu giải thích ký hiệu Big-O theo cách dễ hiểu cho người mới làm quen. Bài viết ra đời từ những suy nghĩ của ông về sự khác biệt giữa người mới và người có kinh nghiệm.

Thế nhưng phần bình luận lại mang đến một bài học trái ngược hoàn toàn với ý định ban đầu.

Một tài khoản ẩn danh tên "pyon" cho rằng ông nên thấy xấu hổ. Người này chỉ ra một chi tiết trong phân tích thuật toán mà bài viết chưa đề cập — một chi tiết mà chính Batchelder chưa từng gặp trước đó. Ông thừa nhận đó là chi tiết thú vị, nhưng không nhất thiết phải đưa vào một bài giới thiệu nhập môn.

Pyon là một ví dụ của "chuyên gia độc hại". Những người như vậy biết nhiều, nhưng dùng kiến thức đó để tách mình khỏi đám đông người mới. Thay vì dạy, họ chọn cách mỉa mai từ trên cao, than vãn về một thế giới toàn những kẻ "không muốn học".

Kỹ năng bị thiếu: khả năng kết nối

Theo Batchelder, điều mà pyon và những chuyên gia độc hại khác thiếu chính là khả năng kết nối với người khác. Họ có thể dùng kiến thức để dạy dỗ, nhưng việc tạo khoảng cách lại quan trọng hơn với họ.

Điểm đúng đắn là vô nghĩa nếu thiếu điểm kết nối.

Chuyên gia độc hại quan tâm đến việc phân định cao thấp để nâng mình lên hơn là giúp đỡ người khác. Và trong thế giới công nghệ, họ xuất hiện ở mọi ngóc ngách. Người đang học rất dễ gặp họ — và lời khuyên của tác giả rất rõ ràng: hãy bỏ qua họ. Họ không biết bạn là ai, cũng không biết bạn có thể làm được gì.

Nhìn cây mà không thấy rừng

Pyon cố chấp với một chi tiết cụ thể trong phân tích thuật toán và cho rằng nó thiết yếu để hiểu Big-O. Nhưng Batchelder cho biết ông đã làm việc ổn thỏa suốt 30 năm sự nghiệp mà chưa từng nghe đến chi tiết đó.

Bài viết của ông không nhằm mục đích bao quát mọi khía cạnh — có cả những cuốn sách dày viết riêng về ký hiệu thuật toán. Ngay cuối bài, ông cũng đã ghi rõ:

"Còn rất nhiều điều về phân tích thuật toán nếu bạn muốn đi sâu vào khía cạnh khoa học máy tính thuần túy, nhưng chừng này là đủ cho các lập trình viên đang làm việc."

Vấn đề là chuyên gia thường dồn nhiều thời gian và công sức để học những gì họ biết. Họ yêu kiến thức ấy, và chính niềm đam mê đó đưa họ đến vị trí hiện tại. Nhưng đôi khi họ khó hình dung được làm sao người khác có thể thành công mà không có kiến thức họ trân quý. Họ đã quên mất cảm giác của một người mới bắt đầu, và quên mất người mới cần học những gì.

Những "ám hiệu" tùy tiện

Chuyên gia độc hại thường bám lấy một kỹ năng cụ thể và tuyên bố đó là thiết yếu. Với họ, kỹ năng đó trở thành dấu hiệu phân biệt "kẻ biết" và "kẻ không biết".

Những "ám hiệu" này thay đổi tùy theo từng chuyên gia. Trong trường hợp này là một chi tiết của phân tích thuật toán. Ở nơi khác, có người khẳng định nhất định phải biết C, hoặc hợp ngữ, hoặc đệ quy và con trỏ, v.v.

Tác giả không phủ nhận đây là những kiến thức tốt. Càng biết nhiều càng tốt, và mỗi chủ đề đều sẽ có ích. Nhưng chúng không phải điều kiện tiên quyết. Bạn vẫn có thể làm tốt công việc mà không cần chúng, và chắc chắn không đáng bị chỉ trích vì điều đó.

Trớ trêu thay

Điều trớ trêu cuối cùng: trong khi pyon và những chuyên gia độc hại khác than vãn về tình trạng của ngành vì thiếu kiến thức, họ lại đang phơi bày chính khoảng trống kỹ năng lớn nhất mà ngành công nghệ cần khắc phục — sự đồng cảm.

Với lập trình viên Việt Nam, câu chuyện này không hề xa lạ. Trên các diễn đàn công nghệ trong nước, không khó bắt gặp những bình luận kiểu "cơ bản thế mà cũng hỏi", "không biết cái này thì đừng làm dev". Những câu nói tưởng như vô hại ấy có thể khiến một người mới bỏ cuộc ngay từ những bước đầu tiên.

Kiến thức chỉ thực sự có giá trị khi nó được trao đi. Một ngành công nghệ lành mạnh không phải nơi ai đó giỏi nhất, mà là nơi người mới cảm thấy an toàn để đặt câu hỏi và tiến bộ.