Commodore thuộc về ai? Thương hiệu PC huyền thoại vẫn tồn tại nhưng đã thay đổi rất nhiều

Từng là gã khổng lồ trong làng máy tính gia đình, Commodore giờ chỉ là một thương hiệu boutique ngách do một YouTuber điều hành. Hành trình từ Commodore 64 huyền thoại thập niên 80, trải nghiệm gaming kinh điển với Amiga, cho đến một chiếc điện thoại nắp gập chặn mạng xã hội — câu chuyện này chẳng hề đơn giản.

Commodore từng là biểu tượng máy tính gia đình

Khởi nguồn của một đế chế

Commodore được thành lập vào năm 1976 bởi Jack Tramiel và Irving Gould. Một năm sau, hãng ra mắt chiếc PET, tiếp nối là VIC-20 — một trong những mẫu máy tính đầu tiên cán mốc một triệu sản phẩm bán ra. Đến năm 1982, Commodore 64 xuất hiện và trở thành "ông vua" trong phân khúc máy tính gia đình tại Mỹ suốt những năm 80.

Cú nhảy vọt công nghệ năm 1985 với Amiga 1000 đã tạo nên cơn sốt tại châu Âu. Tuy nhiên, đến năm 1996, Amiga chỉ còn là thị trường ngách khi PC đã thống trị hoàn toàn thị trường máy tính, còn console gia đình thì rẻ hơn và dễ sử dụng hơn nhiều.

Chuỗi đổi chủ rối rắm sau phá sản

Khi công ty phá sản, mọi chuyện bắt đầu trở nên phức tạp. Năm 1995, một công ty Đức tên ESCOM, được hậu thuẫn bởi các công ty châu Á, đã mua lại gần như toàn bộ tài sản. ESCOM từng cố gắng hồi sinh Amiga với sự hợp tác từ Tianjin Family, nhưng chính ESCOM cũng sụp đổ vào năm 1996.

Gateway từng sở hữu mảng Amiga của Commodore

Toàn bộ tài sản được bán cho Gateway — hãng PC từng được xem là "lựa chọn thay thế Dell". Tuy nhiên, Gateway chỉ mua được mọi thứ trừ cái tên và nhãn hiệu "C= Commodore", thứ cuối cùng rơi vào tay Tulip Computers của Hà Lan.

Thời kỳ này, hệ điều hành Amiga vẫn được cấp phép cho Village Tronic Marketing GmbH. Gateway kiện để chấm dứt việc bán hàng nhưng thất bại do không có tài liệu chứng minh. Cuối cùng, công ty chỉ buộc dừng bán vì tranh chấp thanh toán, chứ không phải vụ kiện tụng rắc rối nào.

Từ 1997 đến 2005, ba công ty mang thương hiệu Amiga khác nhau lần lượt xuất hiện dưới sự quản lý của Gateway. Chi nhánh Amiga chính đặt tại South Dakota sau đó bị sáp nhập lại vào công ty mẹ. Dù được giao nhiệm vụ phát triển AmigaOS 4 và 5, họ chưa từng phát hành sản phẩm nào. Gateway đóng cửa chi nhánh này vào năm 1999 và bán mọi thứ cho Amiga Inc. tại Washington. Năm 2007, khi bán cho Acer, gã khổng lồ Đài Loan cũng tiếp quản luôn các bằng sáng chế.

Những lần hồi sinh thất bại

Trước khi có diện mạo như hiện tại, thương hiệu Commodore chủ yếu xuất hiện trên mặt báo vì các vụ tranh chấp pháp lý về AmigaOS. Năm 2001, công ty Hyperion được thuê phát triển AmigaOS 4. Sáu năm sau, họ bị Amiga Corporation (thuộc sở hữu của Cloanto) kiện vì không trả tiền bản quyền. Mãi đến tháng 8/2026, vụ việc mới được giải quyết dứt điểm.

Năm 2010, Commodore USA ra đời và cho ra mắt các sản phẩm phần cứng như 64x. Tuy nhiên, sản phẩm bị đánh giá kém và bán không chạy, khiến công ty này kết thúc sớm vào năm 2013.

Commodore tái xuất với C64 Ultimate

Commodore trở lại... lần nữa!

Trước phiên bản mới nhất, Retro Games từng sản xuất C64 Mini và C64 Maxi, cùng A500 và A1200 Mini dựa trên hệ thống Amiga — được cấp phép bởi công ty Amiga Corporation (Cloanto). Cloanto cũng phát hành các gói giả lập Amiga Forever và C64 Forever. Ngoài ra còn có AmigaOne, chạy trên bộ vi xử lý PowerPC mới, thiết kế để tương thích với AmigaOS 4 của Hyperion.

Ngày nay, một YouTuber tên Christian Simpson đã thành lập Commodore International vào năm 2025, quy tụ những người cũ từ công ty gốc. Chiến lược phát triển xoay quanh "hai trụ cột": hoài niệm và tương lai.

Sản phẩm đầu tay, C64 Ultimate, sử dụng chip FPGA để mô phỏng phần cứng gốc thay vì dùng phần mềm thuần túy. Sản phẩm nhận được đánh giá tích cực và công ty cũng nhanh chóng tham chiến pháp lý khi kiện một công ty Ý vì dùng tên thương hiệu một cách "không hợp lệ".

Kế hoạch tiếp theo là ra mắt chiếc điện thoại Callback với tính năng chặn sử dụng mạng xã hội. Phản ứng từ cộng đồng trái chiều, và giá bán đã phải giảm ngay sau khi công bố ban đầu.

Tạm kết

Thương hiệu Commodore và Amiga là một mớ bòng bong pháp lý và kinh doanh kéo dài hàng thập kỷ — và những gì nêu trên mới chỉ là phần nổi. Nếu đây là tiểu thuyết viễn tưởng, chắc chắn nó sẽ bị chê vì cốt truyện quá khó hiểu.

Đối với cộng đồng game thủ Việt Nam, Commodore 64 và Amiga có thể là ký ức xa lạ, nhưng câu chuyện về một thương hiệu huyền thoại vật lộn tìm lại hào quang giữa thời đại smartphone và AI chắc chắn mang đến nhiều bài học thú vị về công nghệ và thương hiệu.