Cuộc chiến sắp tới về máy tính đa năng: Bài học từ Cory Doctorow

Trong bài phát biểu nổi tiếng tại Chaos Communication Congress (28C3) ở Berlin ngày 26/12/2011, tác giả và nhà hoạt động Cory Doctorow đã đưa ra một luận điểm có ảnh hưởng sâu rộng: cuộc chiến bản quyền mà chúng ta đã chứng kiến suốt nhiều thập kỷ chỉ là phiên bản thử nghiệm — và cuộc chiến thực sự, quy mô hơn nhiều, đang đến với chính máy tính đa năng.

Từ bản quyền tới máy tính: một hành trình không ai ngờ

Doctorow mở đầu bằng tuyên bố dứt khoát rằng đêm đó ông không nói về bản quyền. Ông muốn nói về thứ quan trọng hơn: máy tính đa năng — cỗ máy mà xã hội vẫn đang vật lộn để hiểu, để thích nghi và để đối phó.

Ông kể lại lịch sử của cuộc chiến chống sao chép:

• DRM 0.96: các đĩa mềm bị cố ý tạo lỗi vật lý, dongle xác thực, phân vùng ẩn, và những cuốn hướng dẫn cồng kềnh dùng như "chìa khóa". Tất cả đều thất bại vì không ngăn được người sao chép trái phép, chỉ gây khó chịu cho người mua hợp pháp.
• DRM 1.0: khi mạng lưới lan rộng, các bản crack trở thành những tệp nhỏ dễ phát tán, hoặc cả hình ảnh đĩa đã bẻ khóa được chia sẻ rộng rãi.
• Hiệp ước Bản quyền WIPO 1996: lần đầu tiên luật pháp hóa việc cấm trích xuất bí mật từ chương trình giải mã, cấm tiết lộ cách làm và cấm lưu trữ nội dung vi phạm.

Doctorow châm biếm: "Và thế là việc sao chép trái phép chấm dứt vĩnh viễn, nền kinh tế thông tin nở rộ như một bông hoa đẹp đẽ... như người ta nói trên các hàng không mẫu hạm: 'Nhiệm vụ hoàn thành'."

Nhưng thực tế không diễn ra như vậy. Việc sao chép chỉ ngày càng trở nên dễ dàng hơn. Doctorow nhấn mạnh một ý đáng suy ngẫm: năm 2011 chính là thời điểm việc sao chép khó khăn nhất. Con cháu chúng ta sẽ ngồi quanh bàn ăn Giáng sinh và hỏi lại về cái thời mà việc sao chép "ngốc nghếch đến mức khó khăn" ấy.

Nghịch lý của việc điều chỉnh công nghệ

Điểm cốt lõi trong lập luận của Doctorow nằm ở chỗ: giới quản lý không hề ngu dốt. Nghị sĩ và đại biểu được bầu để đại diện cho người dân, không phải cho các chuyên ngành kỹ thuật. Chính phủ thường dựa vào các nguyên tắc kinh nghiệm (heuristics) để cân bằng ý kiến chuyên gia.

Nhưng công nghệ thông tin phá vỡ hoàn toàn những nguyên tắc đó.

Ví dụ về bánh xe: nếu ai đó đề nghị quản lý bánh xe vì tội phạm ngân hàng đều có bốn bánh trên xe chạy trốn, câu trả lời sẽ là "không". Bởi vì không ai biết cách chế tạo bánh xe vẫn hữu dụng cho mục đích hợp pháp mà lại vô dụng với kẻ xấu.

Ví dụ về điện thoại rảnh tay trên ô tô: nếu có bằng chứng cho thấy chúng gây nguy hiểm, nhà quản lý sẵn sàng ra luật cấm. Không ai cho rằng lấy điện thoại ra khỏi xe thì xe không còn là xe nữa. Bởi vì ô tô là công nghệ chuyên dụng — có thể gỡ bỏ tính năng mà không phá hủy bản chất.

Nhưng máy tính và Internet thì khác:

• Nói "làm cho tôi một chiếc máy tính không chạy được bảng tính" nghe có vẻ vô hại, giống như "làm cho tôi một chiếc xe không có điện thoại rảnh tay".
• Nói "sửa Internet để nó không chạy được BitTorrent" nghe giống như "thay đổi âm thanh tín hiệu bận máy điện thoại".

Thực tế, cả hai đều là tấn công vào nguyên lý nền tảng của tính toán và liên mạng.

Máy tính đa năng: ranh giới không thể vượt qua

Một trong những đóng góp trí tuệ lớn nhất của bài phát biểu là định nghĩa lại khái niệm "thiết bị chuyên dụng". Doctorow chỉ ra rằng khi biến máy tính thành thiết bị chuyên dụng, chúng ta không tạo ra một chiếc máy tính chỉ chạy một ứng dụng duy nhất. Thay vào đó:

"Một thiết bị chuyên dụng không phải là máy tính bị lược bỏ tính năng — nó là một chiếc máy tính đầy đủ chức năng với phần mềm gián điệp được cài sẵn từ đầu."

Để ngăn người dùng chạy phần mềm không được phép, người ta phải dùng rootkit, spyware và code-signing — những công cụ khiến người dùng không thể biết tiến trình nào đang chạy, không thể cài phần mềm của chính mình, không thể dừng những tiến trình mà mình không muốn.

Doctorow đúc kết: DRM luôn hội tụ về phần mềm độc hại.

Những bằng chứng thực tế đáng lo ngại

Ông dẫn ra hàng loạt ví dụ minh chứng cho luận điểm của mình:

• Sony và 6 triệu đĩa CD nhạc chứa rootkit ngầm: âm thầm chặn các nỗ lực đọc tệp âm thanh, đồng thời che giấu sự tồn tại của chính mình bằng cách khiến nhân hệ điều hành nói dối về các tiến trình đang chạy.
• Nintendo 3DS: tự động cập nhật firmware và kiểm tra tính toàn vẹn, nếu phát hiện can thiệp sẽ tự "hóa đá" (brick) máy.
• U-EFI: bootloader mới của PC hạn chế máy chỉ chạy hệ điều hành có chữ ký — các chính phủ độc tài có thể từ chối ký cho những hệ điều hành không phục vụ mục đích giám sát ngầm.
• SOPA: dự luật của Mỹ cấm các công cụ như DNSSEC và Tor vì chúng có thể vượt qua biện pháp chặn. Hiệp hội Điện ảnh Mỹ (MPAA) thậm chí lưu hành một bản ghi nhớ viện dẫn rằng SOPA sẽ hiệu quả vì "dùng cùng biện pháp như ở Syria, Trung Quốc và Uzbekistan".

Tại sao bản quyền chỉ là trận đánh nhỏ

Doctorow lập luận rằng luật bản quyền đi được xa như vậy chính vì nó không được coi trọng. Quốc hội Canada liên tục không bỏ phiếu cho các dự luật bản quyền. Các quốc gia cử chuyên gia nước, chuyên gia y tế, chuyên gia nông nghiệp tới Geneva — chứ không phải chuyên gia bản quyền.

Nhưng thế giới ngày nay được tạo nên từ máy tính:

• Chúng ta không còn ô tô nữa, mà có máy tính mà ta ngồi vào trong.
• Máy bay là những chiếc hộp Solaris bay với một đống bộ điều khiển SCADA.
• Máy in 3D là thiết bị ngoại vi, chỉ hoạt động khi kết nối với máy tính.
• Radio không còn là tinh thể thạch anh nữa, mà là máy tính đa năng với ADC và DAC nhanh cùng phần mềm.

Các khiếu nại về sao chép trái phép sẽ trở nên tầm thường so với làn sóng đòi hỏi can thiệp mà thực tại "dệt bằng máy tính" này sẽ tạo ra.

Doctorow đặt câu hỏi: điều gì sẽ xảy ra khi Monsanto quyết định rằng điều thực sự quan trọng là đảm bảo máy tính không thể chạy được chương trình khiến thiết bị ngoại vi tạo ra sinh vật... ăn thịt chính họ? Hay khi xe tự lái, máy in 3D, hay các bộ lắp ráp sinh học quy mô nhỏ khiến giới quản lý lo lắng?

Tất cả những nhóm lợi ích này — mạnh hơn Hollywood nhiều — sẽ đều đi đến cùng một câu hỏi:

"Chẳng lẽ anh không thể làm cho chúng tôi một chiếc máy tính đa năng chạy được mọi chương trình, trừ những chương trình khiến chúng tôi sợ hãi và tức giận sao? Chẳng lẽ anh không thể làm cho chúng tôi một Internet truyền được mọi thông điệp qua mọi giao thức giữa mọi điểm, trừ khi nó làm chúng tôi khó chịu?"

Di sản và ý nghĩa cho Việt Nam

Bài phát biểu năm 2011 của Doctorow đã trở thành một trong những văn bản quan trọng nhất về quyền kỹ thuật số. Nó đặt nền móng cho các cuộc tranh luận sau này về quyền sửa chữa (right to repair), mã hóa đầu cuối, và sự tập trung quyền lực vào các nền tảng lớn.

Đối với độc giả Việt Nam — những người đang sống trong một không gian số ngày càng chịu nhiều quy định — thông điệp này đặc biệt thời sự. Khi các yêu cầu về định danh người dùng, kiểm duyệt nội dung và xác thực thiết bị ngày càng gia tăng, câu hỏi trung tâm vẫn là: ai kiểm soát chiếc máy tính trong tay bạn?

Doctorow kết thúc bằng một hình ảnh cá nhân đầy sức nặng. Là thành viên của thế hệ Walkman, ông biết mình sẽ cần máy trợ thính trước khi qua đời — và tất nhiên, đó sẽ không phải máy trợ thính, mà là một chiếc máy tính ông cấy vào cơ thể.

"Khi tôi bước vào một chiếc xe — một máy tính tôi đặt cơ thể mình vào — cùng với máy trợ thính — một máy tính tôi đặt vào trong cơ thể mình — tôi muốn biết rằng những công nghệ này không được thiết kế để giữ bí mật với tôi, và không ngăn tôi dừng những tiến trình chống lại lợi ích của mình."

Ông nhắc lại những vụ việc như Học khu Lower Merion ở Philadelphia, nơi trường học phát máy tính cho học sinh với rootkit cho phép giám sát từ xa qua camera — chụp ảnh học sinh hàng nghìn lần, cả khi ở nhà, khi ngủ, khi không mặc quần áo.

Tự do trong tương lai đòi hỏi chúng ta phải có khả năng giám sát thiết bị của mình, thiết lập chính sách có ý nghĩa trên chúng, kiểm tra và dừng các tiến trình đang chạy — để chúng mãi là những người hầu trung thực theo ý chí chúng ta, chứ không phải những kẻ phản bội và gián điệp làm việc cho tội phạm, kẻ côn đồ và những kẻ cuồng kiểm soát.

Doctorow thừa nhận chúng ta chưa thua, nhưng phải thắng trong cuộc chiến bản quyền để giữ Internet và PC tự do, cởi mở — bởi vì đó chính là vũ khí và đạn dược cho những cuộc chiến sắp tới.