Cuộc nổi dậy chống trung tâm dữ liệu tại Maine có thể định đoạt quyền kiểm soát Thượng viện Mỹ

Tại bang Maine (Mỹ), một cuộc tranh luận bầu cử đã bị cắt ngang bởi tiếng hét từ khán phòng: "Tôi đang rất sợ. Các trung tâm dữ liệu AI đang phá hủy khí hậu của chúng ta. Chúng đang đầu độc nguồn nước." Sự việc tưởng chừng nhỏ này lại phản ánh một làn sóng bất mãn đang lan rộng, biến vấn đề trung tâm dữ liệu thành một trong những chủ đề nóng nhất của kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Minh họa trung tâm dữ liệu và chính sách AI

Khi làn sóng AI chạm đến vùng nông thôn

Maine từng gây chú ý trên toàn quốc vào tháng 4 khi cơ quan lập pháp bang thông qua dự luật được cho là lệnh tạm hoãn cấp bang đầu tiên đối với các trung tâm dữ liệu quy mô lớn. Thống đốc Janet Mills đã phủ quyết dự luật này 10 ngày sau đó, nhưng cuộc chiến thì chưa hề lắng xuống.

Hàng loạt thị trấn trong bang đã tự ban hành lệnh tạm hoãn hoặc đưa vấn đề mở rộng trung tâm dữ liệu ra để cử tri quyết định trong tháng 11. Trong một cuộc khảo sát do UMass Lowell và YouGov thực hiện hồi tháng 9, 76% người dân Maine cho biết phản đối việc xây dựng trung tâm dữ liệu ngay tại cộng đồng của họ, trong đó 58% phản đối mạnh mẽ.

Maine và nhiều bang nông thôn khác đang trở thành mục tiêu hấp dẫn của các ông lớn công nghệ: đất đai rẻ, nhiều nhà máy bỏ trống và nguồn nước dồi dào nhờ hệ thống sông ngòi dày đặc. Trong khi các đô thị lớn ngày càng thiếu quỹ đất và điện năng, vùng nông thôn lại được xem là "miền đất hứa" cho hạ tầng AI.

Chi phí điện và nỗi lo "việc làm ma"

Molly White, nhà nghiên cứu đứng sau trang Tech Influence Watch, nhận định cử tri đặc biệt quan tâm đến vấn đề này vì họ liên hệ trực tiếp các trung tâm dữ liệu với việc tăng giá điện. Bà chỉ ra rằng nhiều người dân Maine đang chịu áp lực từ chi phí dầu sưởi cao kỷ lục trong mùa thu này.

"Họ đang nhìn vào một cuộc bầu cử với câu hỏi: liệu ứng viên này có mời một trung tâm dữ liệu đến ngay cạnh nhà tôi không, rồi giá điện của tôi sẽ tăng lên, hay những hệ lụy kéo theo sẽ khiến cuộc sống vốn đã khó khăn của tôi càng tệ hơn?"

Theo bà White, các nhà đầu tư AI và trung tâm dữ liệu đang áp dụng đúng chiến lược mà ngành tiền mã hóa từng dùng trong kỳ bầu cử 2024.

Các nhà phát triển trung tâm dữ liệu thường quảng bá với cộng đồng nông thôn về cam kết tạo việc làm dài hạn. Tuy nhiên, các nhà kinh tế chỉ ra rằng thực tế này hiếm khi thành hiện thực: sau khi hoàn tất xây dựng, hầu hết trung tâm dữ liệu hầu như không tạo ra việc làm ròng.

Mark Brewer, trưởng khoa chính trị học tại Đại học Maine, so sánh: "Maine có lịch sử lâu đời với các ngành công nghiệp khai thác tạo việc làm. Việc chấp nhận một nhà máy giấy tạo ba ca làm việc với 1.000 công nhân là một chuyện. Trung tâm dữ liệu thì không làm được điều đó."

Giới tỷ phú công nghệ và cuộc đua tốn kém nhất lịch sử

Cuộc bầu cử Thượng viện tại Maine dự kiến sẽ là cuộc đua tốn kém nhất tính theo đầu người trong lịch sử nước Mỹ, với đảng Dân chủ chi khoảng 81 triệu USD và đảng Cộng hòa 114 triệu USD. Phần lớn số tiền này đến từ chính ngành công nghiệp mà người dân Maine đang phản đối.

Thượng nghị sĩ Susan Collins, 73 tuổi, Chủ tịch Ủy ban Chuẩn chi Thượng viện, nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ giới công nghệ. Bà từng vận động được 6,2 triệu USD ngân sách liên bang cho một trung tâm dữ liệu điện toán hiệu năng cao tại miền trung Maine phục vụ nghiên cứu AI và công nghệ sinh học.

Danh sách nhà tài trợ cá nhân cho bà Collins bao gồm Alex Karp (CEO Palantir), Marc Andreessen và Ben Horowitz (quỹ đầu tư Andreessen Horowitz) cùng nhiều nhân vật từ Google, Meta và Microsoft. Theo dữ liệu theo dõi của White, bà đã nhận 325.644 USD từ các nhà tài trợ trong lĩnh vực AI và tiền mã hóa, với gần 100 tỷ phú đóng góp cho chiến dịch tái tranh cử.

Bên cạnh đó, các siêu ủy ban hành động chính trị (super PAC) như Republican Senate Leadership Fund đã chi gần 42 triệu USD cho quảng cáo tại Maine. Elon Musk đóng góp 158 triệu USD cho quỹ này, trong khi America PAC của ông chi khoảng 2,1 triệu USD tại Maine.

Lợi ích gia đình và câu hỏi về xung đột lợi ích

Mối liên hệ của bà Collins với làn sóng AI không chỉ dừng ở các nhà tài trợ. Hồi đầu tháng 10, Forbes xếp hộ gia đình bà đứng thứ năm tại Thượng viện về các khoản đầu tư gắn với AI và trung tâm dữ liệu, với giá trị ước tính 300.000 đến 800.000 USD đứng tên chồng bà, Thomas Daffron.

Ông Daffron từng là nhà vận động hành lang và được công ty của Scott Reed trả phí tư vấn trong năm 2025. Reed là người đứng đầu Pine Tree Results, siêu ủy ban có quan hệ mật thiết với bà Collins, và công ty của ông từng vận động hành lang cho một nhà phát triển đã xây dựng trung tâm dữ liệu tại Maine.

Đối thủ của bà, Troy Jackson, xuất thân là thợ khai thác gỗ trước khi được bầu vào Thượng viện bang. Ông không có mối liên hệ tài chính nào được báo cáo với trung tâm dữ liệu, AI hay Big Tech. Lập trường của ông cũng tương tự đối thủ: tập trung vào việc đặt ra các rào chắn cho phát triển AI và trung tâm dữ liệu, đồng thời đảm bảo việc làm cho công đoàn trong quá trình xây dựng và vận hành.

Nỗi sợ "nền kinh tế khai thác" và tương lai bị tàn phá

Nicholas Jacobs, giám đốc Phòng thí nghiệm Chính sách Công tại Đại học Colby, cho rằng nhiều cử tri Maine hoài nghi sâu sắc với những người "từ nơi khác đến" tìm cách khai thác tài nguyên địa phương.

"Của cải ở nông thôn có tồn tại, nhưng nó bị hút ra khỏi cộng đồng, và đó chính là quy luật của cuộc sống nông thôn. Bạn khai thác gỗ rồi gửi đi. Bạn thu hoạch mùa màng rồi gửi đi. Đó là khai thác, nhưng ranh giới giữa nền kinh tế khai thác và nền kinh tế bóc lột rất mong manh."

Theo báo cáo của Maine Monitor, tính đến giữa tháng 10, 54 triệu USD đã được chi hoặc cam kết cho các quảng cáo tấn công tiêu cực, gần như toàn bộ đến từ các ủy ban bên ngoài được tài trợ bởi Big Tech và những người ủng hộ trung tâm dữ liệu, chứ không phải từ chiến dịch của các ứng viên.

Ông Brewer gọi đây là "chiến dịch tranh cử tiêu cực nhất" mà ông theo dõi trong 25 năm quan sát chính trường Maine. Theo ông, lượng quảng cáo khổng lồ đã đẩy cử tri đến giới hạn chịu đựng.

Điều gì đang chờ phía trước?

Kết quả cuộc đua tại Maine sẽ góp phần quyết định đảng nào kiểm soát Thượng viện và định hình chính sách liên bang về trung tâm dữ liệu và AI, tác động không chỉ đến người dân Maine mà còn trên phạm vi toàn nước Mỹ.

Với nhiều cử tri, đây không đơn thuần là câu hỏi về kinh tế mà còn là nỗi lo về bản sắc cộng đồng. Như ông Jacobs nhận định, người dân Maine gắn bó sâu sắc với quê hương nhưng cũng lo con cái họ không đủ khả năng sinh sống và tìm việc làm tốt nếu thiếu dòng vốn công nghệ.

"Cả hai điều này đều đúng... Trung tâm dữ liệu dường như là điểm bùng phát mang tính biểu tượng cho căng thẳng đó trong cuộc sống nông thôn."

Câu chuyện tại Maine là lời cảnh báo cho các quốc gia đang đẩy mạnh phát triển hạ tầng AI, trong đó có Việt Nam: bài toán cân bằng giữa thu hút đầu tư công nghệ và bảo vệ lợi ích cộng đồng địa phương sẽ ngày càng trở nên cấp thiết khi nhu cầu hạ tầng tính toán bùng nổ.