Cuối tuần tròn 100 tuổi: Liệu 'Thứ Sáu trốn việc' và làm việc lai đã phá hỏng kỳ nghỉ quý giá nhất của chúng ta?

Năm 1926, Henry Ford tạo ra cuộc cách mạng về thời gian khi cho công nhân nghỉ cả thứ Bảy và Chủ Nhật, khai sinh khái niệm cuối tuần hiện đại. Một thế kỷ sau, với sự bùng nổ của công nghệ, làm việc từ xa và xu hướng "Thứ Sáu trốn việc", cuối tuần đang bị bào mòn và biến đổi đến mức khó nhận ra, đặt ra câu hỏi lớn về ý nghĩa thực sự của nó trong kỷ nguyên số.

Ảnh minh họa khái niệm cuối tuần và các hoạt động giải trí

Từ cuộc cách mạng của Henry Ford đến một biểu tượng văn hóa

Câu chuyện bắt đầu từ hơn một thế kỷ trước, khi Liên Xô thử nghiệm bỏ hẳn cuối tuần từ năm 1929 đến 1940 để tăng năng suất. Công nhân được nghỉ ngơi ngẫu nhiên một ngày trong tuần, khiến 80% dân số luôn có mặt tại nhà máy. Kết quả là tinh thần sa sút, năng suất không tăng mà còn giảm, và chính sách này nhanh chóng bị bãi bỏ. Bài học lịch sử này cho thấy một điều: kỳ nghỉ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chia sẻ cùng cộng đồng.

Năm 1926, Henry Ford thay đổi cục diện khi tuyên bố công nhân của ông chỉ làm 5 ngày, mỗi ngày 8 giờ mà không giảm lương. Ford không hẳn là người phát minh ra cuối tuần, nhưng ông là người đưa nó vào kỷ nguyên công nghiệp một cách mạnh mẽ. Trên tờ Ford News, ông viết: "Đã đến lúc loại bỏ quan niệm rằng thời gian giải trí của công nhân là thời gian bị mất hoặc là đặc quyền giai cấp." Song song đó, Ford cũng có động cơ kinh doanh khi nhận ra "những người có nhiều thời gian rảnh sẽ cần phương tiện di chuyển hơn" – một cách gián tiếp thúc đẩy doanh số bán ô tô.

"Cuối tuần hiện lên lớn lao vì nó đại diện cho chiến thắng của thời gian tập thể trước thời gian thị trường. Nó không chỉ là nghỉ ngơi, mà là giành lại quyền tự chủ khỏi đồng hồ công nghiệp." – Brad Beaven, giáo sư lịch sử văn hóa xã hội tại Đại học Portsmouth.

Thứ Sáu trốn việc và sự xâm lấn của công nghệ

Ngày nay, ranh giới giữa cuối tuần và ngày làm việc đang ngày càng mờ nhạt. Làm việc từ xa đã tạo ra hiện tượng "Skiveday Friday" – Thứ Sáu trốn việc – khi nhân viên văn phòng xem ngày cuối tuần như một "ca làm việc nửa chừng" không chính thức. Điện thoại thông minh và email công việc xâm lấn vào cả thứ Bảy, Chủ Nhật, biến cuối tuần thành chiến trường giằng co giữa nghỉ ngơi và trách nhiệm.

Pedro Gomes, giáo sư kinh tế tại Birkbeck và tác giả cuốn Friday is the New Saturday, nhận định: "Tốc độ giao tiếp khiến chúng ta sống trong sự gián đoạn liên tục, khó tìm không gian cho công việc sâu hoặc nghỉ ngơi thực sự. Nhưng chúng ta vẫn cấu trúc tuần làm việc giống như 100 năm trước."

Ảnh minh họa một nhân viên làm việc từ xa với laptop

Một cuộc khảo sát tại London năm 2024 cho thấy giao thông vào thứ Sáu vẫn thưa thớt dù giảm giá vé, minh chứng rõ ràng cho xu hướng này. Các hãng tàu lớn như LNER và Avanti thậm chí đã chuyển thứ Sáu thành ngày giá thấp như cuối tuần, thừa nhận thực tế mới.

Ranh giới giai cấp mới: 'Người sở hữu thời gian' và 'Nô lệ thời gian'

Sự phân hóa trong lực lượng lao động đang ngày càng sâu sắc. Các chuyên gia như Liselotte Lyngsø từ Future Navigator gọi đó là sự chia tách giữa "time owners" – những nhân viên tri thức có thể chọn nơi và thời gian làm việc – và "time slaves" – những người làm trong ngành y tế, sản xuất, hoặc kinh tế biểu diễn như tài xế công nghệ, vẫn bị trói chặt vào đồng hồ làm việc.

Sự chia tách này đặt ra vấn đề lớn vì cuối tuần được thiết kế để chia sẻ. Khi một nhóm có thể tận hưởng kỳ nghỉ ba ngày trong khi nhóm khác vẫn phải làm việc, khái niệm "trải nghiệm chung" của cuối tuần dần tan vỡ. Điều này đặc biệt đáng lo ngại trong bối cảnh các cuộc thử nghiệm tuần làm việc 4 ngày ngày càng phổ biến, với kết quả tích cực về năng suất và sự hài lòng của nhân viên.

Ảnh minh họa mọi người tham gia hoạt động ngoài trời vào cuối tuần

Tương lai nào cho cuối tuần ở Việt Nam và thế giới?

Đối với độc giả Việt Nam, câu chuyện về cuối tuần mang một sắc thái riêng. Khi nền kinh tế số phát triển nhanh, làm việc từ xa và văn hóa "luôn kết nối" đang dần thấm vào thị trường lao động trẻ. Các công ty công nghệ tại TP.HCM và Hà Nội ngày càng linh hoạt về thời gian làm việc, nhưng đi kèm với đó là áp lực phải phản hồi công việc bất kể giờ giấc.

Cuối tuần 100 tuổi, dù đang bị bào mòn bởi công nghệ và thay đổi văn hóa, vẫn là một trong những phát minh vĩ đại nhất của thời đại công nghiệp. Nó không chỉ là thời gian nghỉ ngơi mà còn là "cơ chế phối hợp" cho cộng đồng kết nối. Như kinh nghiệm từ Liên Xô cho thấy, một ngày nghỉ sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu không có ai khác cùng nghỉ. Và như Ford đã hiểu, người lao động cần thời gian để trở lại là chính mình – dù ông hy vọng họ sẽ dùng thời gian đó để mua ô tô.

Cuối tuần sẽ tiếp tục thay đổi vì công việc luôn thay đổi. Nhưng nó vẫn sẽ mãi là điều tuyệt vời nhất mà thế giới công việc từng tạo ra.