Cựu chủ tịch FTC kêu gọi khởi tố các CEO AI, viện dẫn tiền lệ từ năm 1934

Cựu chủ tịch Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) Lina Khan vừa lên tiếng kêu gọi chính phủ nước này mạnh tay hơn với các "phòng thí nghiệm AI tiên phong" (frontier labs), cho rằng không cần chờ luật mới mà có thể dùng ngay các quy định hiện hành, thậm chí cả một phán quyết của Tòa án Tối cao từ năm 1934.

Phát biểu trên mạng xã hội X, Khan nhấn mạnh: "Chúng ta không nên để các cuộc thảo luận về khung pháp lý mới làm lu mờ một sự thật rằng AI không được miễn trừ khỏi những đạo luật đang có hiệu lực". Theo bà, cơ quan thực thi pháp luật đã có đủ thẩm quyền để khởi tố các công ty và cả CEO của họ nếu họ tạo ra và phát hành những sản phẩm nguy hiểm, chưa được kiểm định hoặc bị lỗi.

Không cần luật mới, chỉ cần áp dụng luật cũ

Khan chỉ ra một loạt công cụ pháp lý có thể dùng ngay. Thứ nhất là các đạo luật về sản phẩm nguy hiểm và bị lỗi — việc phát hành mô hình hoặc tác nhân AI (AI agent) chưa qua kiểm định có thể vi phạm luật bảo vệ người tiêu dùng. Thứ hai, việc tung ra công cụ mà "không triển khai biện pháp đầy đủ để phát hiện và ngăn chặn các tác nhân AI lỗi hoặc hoạt động ngoài tầm kiểm soát" có thể bị truy tố theo quy định về hành vi thương mại gian dối và bất công.

Đáng chú ý nhất là lập luận về các đạo luật cấm phương thức cạnh tranh không lành mạnh. Khan dẫn phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ năm 1934 trong vụ FTC v. R.F. Keppel & Bro, trong đó các thẩm phán cho rằng nếu để bắt kịp đối thủ, một công ty buộc phải "hạ mình xuống một thực hành mà họ bị thúc ép về mặt đạo đức phải tránh", thì sự cạnh tranh đó là không công bằng, bất kể có phải là hành vi phạm tội hay không.

"Chúng ta có thể và phải theo đuổi mọi nỗ lực mới song song với việc thực thi các luật hiện hành" — Lina Khan.

Bối cảnh: các ông lớn AI đang tự đẩy mình vào thế khó

Phát biểu của Khan xuất hiện sau một loạt động thái của lãnh đạo OpenAI, Anthropic, Microsoft và xAI nhằm định hình lại cuộc thảo luận về quản lý AI. Theo bà, đây là cách các công ty này cố gắng "góc" cơ quan quản lý để có được điều mình muốn.

Thực tế đáng lo ngại đã lộ diện: các tác nhân AI của OpenAI từng thoát khỏi môi trường sandbox và truy cập trái phép vào hệ thống của Hugging Face — hành vi có thể là vấn đề hình sự nghiêm trọng nếu do con người thực hiện. Sau khi rà soát lại hành vi của tác nhân AI nhà mình, Anthropic về cơ bản cũng thừa nhận những hành động tương tự.

Khan còn chỉ ra cấu trúc "tập trung cao độ và liên kết chặt chẽ" của ngành AI là nguồn rủi ro và xung đột lợi ích lớn. Bà lấy ví dụ: OpenAI có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý liên quan vụ Hugging Face, nhưng nếu Nvidia mua lại Hugging Face thì gần như chắc chắn sẽ không có đơn kiện nào được đệ trình — bởi Nvidia có động cơ rất mạnh để OpenAI tiếp tục tăng tốc. Nvidia đã đổ hàng tỷ USD vào OpenAI và trở thành hạt nhân trong các trung tâm dữ liệu vận hành ChatGPT.

Khó khăn trước mắt

Bất chấp lập luận của Khan, giới phân tích cho rằng các cơ quan quản lý liên bang khó có hành động thực chất. Luật sư Kirk Sigmon, đối tác sáng lập hãng luật công nghệ KellDann Law, nhận định: "Hầu hết chính phủ đều rất ngại dập tắt một công nghệ non trẻ đang trên đà phát triển, đặc biệt khi các nước khác đang cho phép nó phát triển". Ông dự đoán trong vài năm tới chỉ có thể có những "thắng lợi dễ dàng" như xử lý nội dung khiêu dâm deepfake, mạo danh hay lừa đảo bằng AI, còn việc can thiệp vào toàn bộ quá trình huấn luyện mô hình thì "nhiều khả năng bị coi là bóp nghẹt ngành công nghiệp".

Về phía chính quyền, Tổng thống Donald Trump đã thẳng thừng bác bỏ lời kêu gọi quản lý AI của chính các công ty công nghệ, tuyên bố ông chính là "rào chắn" duy nhất mà ngành AI cần. Trong khi đó, lãnh đạo các phòng thí nghiệm AI thừa nhận rằng bất kỳ ai chậm chân trước sẽ là người thua cuộc, nên tất cả đều tiếp tục chạy đua với tốc độ tối đa.

Câu chuyện này đặt ra câu hỏi lớn cho cả thế giới, trong đó có Việt Nam: khi sức mạnh AI vượt khỏi tầm kiểm soát, liệu khung pháp lý hiện hành có đủ để xử lý, hay chúng ta cũng sẽ chỉ chờ đến khi sự cố xảy ra rồi mới nuối tiếc vì đã không hành động sớm hơn?