Đặt giá cho đột phá: Cách các phòng lab AI, neolab và nhà đầu tư cùng thắng

Các phòng lab tiên phong, neolab và nhà đầu tư đều có thể cùng chiến thắng nếu chúng ta biết đặt giá cho các đột phá nghiên cứu.

Vấn đề: Hai canh bạc cùng một lúc

Các neolab — những startup AI non trẻ tập trung vào các canh bạc nghiên cứu lớn — đang bị yêu cầu thực hiện hai canh bạc cùng một lúc. Nhà đầu tư của họ muốn cả một đột phá nghiên cứu lẫn một doanh nghiệp quy mô venture, dù mỗi thứ riêng lẻ đã là kết quả 1 trên 100. Yêu cầu cả hai cùng lúc đẩy xác suất thành công xuống còn 1 trên 10.000.

Có một giải pháp thay thế tốt hơn, vay mượn từ cách ngành dược phẩm xử lý các dự án R&D đầy rủi ro.

Phòng lab tiên phong chỉ muốn mở rộng những gì đã hiệu quả

Hiện tại, OpenAI, Anthropic và Google DeepMind đang trong cuộc đua sát nút về chất lượng và trí tuệ của mô hình. Mỗi bản phát hành đều phải vượt kỳ vọng, hoặc ít nhất là ngang bằng đối thủ. Vì vậy, họ thà dồn nguồn lực vào việc mở rộng những thứ đã được chứng minh, như cải thiện pipeline dữ liệu, xây dựng hạ tầng cho các lần chạy huấn luyện lớn hơn, và mua thêm compute.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu thường muốn theo đuổi "điều lớn lao tiếp theo" — những paradigm mới có thể dẫn đến bước nhảy vọt về trí tuệ. Kết quả là luôn tồn tại căng thẳng giữa những gì thị trường cần và những gì nhà nghiên cứu muốn tập trung.

Neolab bị yêu cầu làm hai việc cùng lúc

Trong năm qua, nhiều nhà nghiên cứu kỳ cựu muốn theo đuổi những canh bạc này đã lập ra các neolab, thường được rót vốn lớn trước khi có sản phẩm hay doanh thu, để có thể chi trả cho compute và lương. Bề ngoài, nhà đầu tư đặt cược rằng neolab sẽ trở thành OpenAI hay Anthropic tiếp theo. Họ tự nhắc mình rằng Anthropic cũng từng là một neolab, được thành lập bởi nhóm nhà nghiên cứu rời OpenAI và huy động hàng trăm triệu USD trước khi có sản phẩm.

Nhưng riêng tư, hầu hết đều thừa nhận cơ hội lặp lại gần như bằng không, kể cả với đội ngũ nhà nghiên cứu và kỹ sư đẳng cấp thế giới.

Điều hành một nhóm nghiên cứu là công việc khác hoàn toàn với việc mở rộng một công ty.

Các nhà nghiên cứu thường không giỏi về sản phẩm, go-to-market, vận hành, logistics — tất cả những thứ vốn quan trọng cho một công ty bền vững. Tuy nhiên, neolab lại được kỳ vọng làm cả hai: tạo ra đột phá và mở rộng sản phẩm. Đôi khi điều này chia công ty thành hai nửa, một nửa muốn xây dựng và bán, nửa còn lại muốn nghiên cứu và xây dựng ASI.

Ngành dược đã giải quyết bài toán tương tự

Phát triển thuốc đã đối mặt với vấn đề tương tự trong nhiều thập kỷ. Các công ty thường xuyên mạo hiểm hàng trăm triệu USD vào R&D cho một loại thuốc có thể mang lại hàng tỷ USD. Một loại thuốc có thể vượt qua thử nghiệm sớm và vẫn thất bại trước khi được FDA phê duyệt.

Ngành dược xử lý điều này bằng cách phân chia công việc. Các công ty biotech nhỏ gánh rủi ro khám phá và phát triển. Nếu thuốc hiệu quả, một công ty dược lớn sẽ mua lại startup hoặc mua bằng sáng chế. Công ty lớn tập trung vào thế mạnh của mình là sản xuất và phân phối ở quy mô lớn. Công ty nhỏ được làm khoa học mà không phải phát minh ra mô hình kinh doanh.

Mô hình này đã chứng minh hiệu quả. Trong số các loại thuốc được FDA phê duyệt từ 2013 đến 2022, các công ty nhỏ với doanh thu dưới 500 triệu USD đóng góp 52%, trong khi các công ty lớn nhất với doanh thu trên 10 tỷ USD chỉ đóng góp 36%.

Mua lại đăng ký trước

Điều còn thiếu hiện nay là một lời hứa. Những người thành lập, tham gia hoặc đầu tư vào neolab cần biết trước, khi chấp nhận rủi ro, rằng phần thưởng lớn đang chờ nếu nghiên cứu thành công.

Các phòng lab tiên phong có thể đưa ra lời hứa đó trước thông qua mua lại đăng ký trước. Loại cam kết này còn được gọi là "pull funding" — tài trợ kéo. Push funding trả tiền cho nghiên cứu trước, như grant hay vòng VC. Pull funding hứa trả tiền cho kết quả một khi nó tồn tại.

Năm 1714, chính phủ Anh hứa 20.000 bảng cho bất kỳ ai tìm ra kinh độ của tàu trên biển, và một thợ đồng hồ tự học tên John Harrison đã đáp lại bằng cách phát minh ra chiếc đồng hồ giữ thời gian chính xác trên tàu đang lăn bánh. Năm 2009, năm quốc gia và Quỹ Gates hứa 1,5 tỷ USD cho bất kỳ công ty nào có thể cung cấp vaccine phế cầu cho các nước nghèo với giá 3,50 USD một liều.

Điều khác biệt ở nghiên cứu AI là chi phí để biết một ý tưởng có hiệu quả hay không. Một nhà sáng lập phần mềm có thể thử nghiệm ý tưởng trên laptop. Thử nghiệm một phương pháp huấn luyện mới ở quy mô đủ lớn cần một lần chạy tốn hàng chục đến hàng trăm triệu USD, và chi phí của các lần chạy lớn nhất đã tăng 2,4 lần mỗi năm kể từ 2016.

Hai cách triển khai

Đề nghị mở. Một phòng lab tiên phong công bố mục tiêu ai cũng có thể kiểm tra và cam kết mua lại đội đầu tiên đạt được nó, với mức giá định sẵn.

Lựa chọn riêng tư. Một phòng lab và một neolab thống nhất mục tiêu có phạm vi từ trước. Phòng lab có quyền mua neolab ở mức giá định sẵn nếu mục tiêu đạt được, và trả phí dự phòng nếu rút lui.

Trong cả hai trường hợp, mục tiêu có thể là một năng lực mới, như điểm benchmark, hoặc thứ mà phòng lab không dễ tự xây, như dataset, tập hợp môi trường RL, hoặc phê duyệt pháp lý.

Tại sao phòng lab tiên phong lại cam kết?

Sau khi có đột phá thì đã quá muộn. Công thức huấn luyện không thể đăng ký bằng sáng chế, nên một khi đội ngũ cho phòng lab thấy cách họ làm, phòng lab không cần đội ngũ đó nữa. Không đội nào tỉnh táo lại cho xem công trình của mình mà không có giá thỏa thuận trước, và không phòng lab nào trả tiền cho thứ chưa thấy. Đây gọi là nghịch lý thông tin Arrow.

Định giá trước phá vỡ thế bế tắc: đội ngũ biết mình nhận được gì, và phòng lab được kiểm tra kết quả trước khi trả tiền.

Giải pháp ba bên cùng thắng

Mua lại đăng ký trước cho phép mọi người cùng có lợi.

Các phòng lab tiên phong:

• Tiếp tục mở rộng những gì đã hiệu quả
• Đặt cược vào đột phá từ 0 đến 1 mà không phải tự tài trợ mọi canh bạc

Neolab và nhà nghiên cứu:

• Theo đuổi những canh bạc chưa được chứng minh nhưng tiềm năng cao, có vốn hậu thuẫn
• Bỏ qua product-market fit và go-to-market, dành thời gian cho nghiên cứu
• Duy trì sự đồng thuận nội bộ, vì ai cũng biết chỉ cần đạt đột phá là thắng

Nhà đầu tư:

• Chịu ít rủi ro thị trường hơn, vì nếu đội ngũ về đích trước, có người mua cam kết ở mức giá đã biết
• Định giá neolab dựa trên giá mua lại — điều đó không biện minh cho vòng seed 5 tỷ USD, nhưng biện minh cho vòng 100 triệu USD

Đề nghị mở cũng là mức sàn, không phải mức trần. Nếu đội ngũ đạt mục tiêu và muốn xây dựng doanh nghiệp từ thành quả đó, họ có thể từ chối lời đề nghị.

Biến điều ngầm hiểu thành minh bạch

Một phiên bản nào đó của mô hình này đã tồn tại. Mọi thương vụ mua lại trong quá khứ đều đặt ra một mốc neo ngầm cho giá trị thoái vốn của đội nghiên cứu. Mua lại đăng ký trước chỉ làm điều đó trở nên minh bạch, giảm bất định cho tất cả các bên.

Hiện tại một neolab phải thắng cả nghiên cứu lẫn kinh doanh — hai canh bạc cùng lúc. Hãy đặt giá cho đột phá, và nó chỉ cần thắng một. Phần thưởng nhỏ hơn so với trở thành Anthropic tiếp theo, nhưng cơ hội tăng từ 1 trên 10.000 lên 1 trên 100 — đó là canh bạc bạn có thể xây dựng cả một đội ngũ quanh nó.

Vậy, các phòng lab tiên phong: bạn sẽ trả bao nhiêu cho một lần chạy huấn luyện chỉ tốn một phần mười chi phí? Hãy nói ra con số.

Lưu ý: Thuốc dễ đăng ký bằng sáng chế, còn công thức huấn luyện AI thì hầu như không. Vì vậy trong AI, phần thưởng không thể chỉ là bán IP. Nó phải là mua lại — hoặc của chính đội ngũ, hoặc của một lợi thế cạnh tranh khó sao chép, như phê duyệt pháp lý, dữ liệu độc quyền, hoặc hạ tầng vật lý đặc thù.