Deloitte bị cáo buộc làm giả tài liệu để giúp Abramovich trốn thuế

Cuộc điều tra chung giữa BBC Panorama và Bureau of Investigative Journalism (BIJ) vừa công bố bằng chứng cho thấy Deloitte – công ty kiểm toán lớn nhất thế giới – đã tham gia làm lùi ngày và ký duyệt các tài liệu sai lệch để che giấu khối tài sản khổng lồ của tỷ phú Nga Roman Abramovich, qua đó giúp ông này trốn thuế. Câu chuyện không chỉ liên quan đến một cá nhân giàu có, mà còn đặt ra câu hỏi nghiêm trọng về vai trò của giới kiểm toán quốc tế trong việc "rửa hồ sơ" cho dòng tiền bẩn.

Tài liệu bị làm giả để giúp Abramovich trốn thuế

Cỗ máy tài chính offshore được vận hành từ Cyprus

Theo hồ sơ rò rỉ, đế chế tài chính của Abramovich được điều hành qua một mạng lưới công ty offshore, đặt dưới sự quản lý của MeritServus – một công ty dịch vụ doanh nghiệp tại Limassol, Cyprus. Trước năm 2005, chính Deloitte sở hữu MeritServus; sau khi tách ra, hai bên vẫn phối hợp chặt chẽ để quản lý tài sản toàn cầu của tỷ phú này.

Dữ liệu rò rỉ gồm hàng nghìn tài liệu về hoạt động của mạng lưới công ty này trong giai đoạn 1995–2022, được công bố trong khuôn khổ dự án Cyprus Confidential của Liên minh Nhà báo Điều tra Quốc tế (ICIJ), với sự tham gia của BBC, The Guardian, Paper Trail Media, OCCRP và mạng lưới nhà báo điều tra Cyprus.

Bằng chứng đầu tiên: tài sản 672 triệu USD "bốc hơi"

Năm 2006, Cyprus ban hành luật minh bạch mới buộc công ty phải công khai báo cáo tài chính. Điều này đe dọa phơi bày khối tài sản của Abramovich. Deloitte Cyprus khi đó đã chuẩn bị bản nháp báo cáo cho năm 2003 của công ty Amiscan Investments, trong đó liệt kê 672 triệu USD tài sản xa xỉ: biệt thự ở West Sussex, căn hộ cao cấp tại London, dinh thự ở miền nam nước Pháp, trực thăng, máy bay phản lực tư nhân và du thuyền Pelorus trị giá 147,5 triệu USD.

Để lách luật, các cộng sự của Abramovich và MeritServus đã lên kế hoạch chuyển tài sản sang công ty mẹ tại British Virgin Islands (BVI) – nơi hồ sơ có thể được giữ kín – và làm lùi ngày ba năm để trông như giao dịch đã diễn ra từ 2003. Deloitte Cyprus đã xem xét các tài liệu bị làm lùi ngày này và kết luận chúng "đầy đủ" để loại tài sản khỏi sổ sách của Amiscan.

Khi báo cáo năm 2003 được Deloitte ký duyệt vào năm 2006, biệt thự, máy bay và du thuyền biến mất chỉ bằng một nét bút. Chỉ còn 75.000 USD tài sản được ghi nhận.

Giáo sư kế toán Lord Sikka (Đại học Sheffield) nhận định việc xuyên tạc ngày giao dịch và không công bố báo cáo trung thực là "vi phạm nghĩa vụ luật định" và "khá tai tiếng".

Âm mưu trốn thuế hàng triệu USD

Bằng chứng thứ hai liên quan đến Kravin Investments – một công ty Cyprus khác của Abramovich, nắm gần 2 tỷ USD trong ngân hàng năm 2003. Số tiền này sinh lãi lớn, đồng nghĩa công ty phải nộp thuế cho chính quyền Cyprus.

Tháng 8/2005, MeritServus gửi email cho các cộng sự người Nga của Abramovich, thông báo kế hoạch được vạch ra sau cuộc họp với Deloitte: "Nếu đồng ý, sẽ cần thay đổi báo cáo tài chính và sổ sách kế toán năm 2003 và 2004 tương ứng". Một tháng sau, phía Nga trả lời: "Tôi đồng ý".

MeritServus sau đó tạo loạt tài liệu lùi ngày, ngụy tạo rằng Kravin chỉ đang nắm giữ và đầu tư tiền thay cho công ty mẹ ở BVI – nghĩa là Kravin không thực sự sở hữu số tiền, nên không phải chịu thuế tại Cyprus. Deloitte trong email tháng 9/2005 viết rằng "một số thay đổi sẽ phải được thực hiện đối với sổ sách (số dư tài khoản ngân hàng, thu nhập lãi, tài khoản lãi lỗ)" vì những thay đổi lùi ngày này.

Luật sư chuyên về dịch vụ tài chính Andrew Mitchell KC nhận định đây là hành vi trốn thuế "đơn giản" và "không thể trắng trợn hơn". Ông cho rằng nếu xảy ra ở Anh với quy mô hàng triệu bảng, cơ quan thuế HMRC sẽ cân nhắc khởi tố hình sự.

Deloitte Cyprus được cho là đã tư vấn cho công ty của Abramovich về kế hoạch trốn thuế

10 tỷ USD bị "làm biến mất" khỏi sổ sách

Bộ tài liệu thứ ba liên quan đến Electus Investments – công ty nắm giữ hơn 10 tỷ USD tài sản kinh doanh của Abramovich. MeritServus đã làm lùi ngày tài liệu để trông như Electus không sở hữu khối tài sản này.

Chiêu thức tinh vi hơn: họ dùng một công ty khác của Abramovich có cùng tên Electus Investments nhưng đặt tại BVI – nơi không phải công khai báo cáo. Email năm 2006 cho thấy MeritServus thừa nhận tài sản thuộc về Electus Cyprus, nhưng đề xuất "chuyển quyền sở hữu hưởng lợi sang Electus Investments tại BVI" và làm như thể thay đổi đã diễn ra từ ba năm trước.

MeritServus ký và lùi ngày các tài liệu ngụy tạo rằng công ty BVI đã sở hữu khối tài sản 10 tỷ USD kể từ ngày 20/11/2003. Kết quả: khi báo cáo của công ty Cyprus cùng tên được công khai, nó chỉ còn 145.000 USD tài sản. Hàng tỷ USD của Abramovich đã bị "bốc hơi" khỏi hồ sơ chính thức.

Phản hồi từ các bên

Roman Abramovich phủ nhận mọi cáo buộc trốn thuế hay che giấu tài sản. Luật sư của ông khẳng định thân chủ "không tham gia vào hoạt động hàng ngày của các công ty này", và khi các thỏa thuận do cố vấn chuyên nghiệp đề xuất thì "việc tin tưởng vào tư vấn đó là hoàn toàn hợp pháp và chính đáng". Họ cũng cho biết Abramovich phủ nhận các cáo buộc trong cuộc điều tra hình sự tại Jersey – nơi 5,4 tỷ bảng tài sản của ông vẫn bị phong tỏa – và cho rằng cuộc điều tra này "được tiến hành vì mục đích chính trị".

Deloitte Cyprus tuyên bố hoạt động "tuân thủ các luật hiện hành" và từ chối bình luận về các cáo buộc cụ thể vì tài liệu đã hơn 20 năm và không còn truy cập được. MeritServus đã đóng cửa sau vụ rò rỉ Cyprus Confidential.

Hồ sơ rò rỉ Cyprus Confidential hé lộ cách đế chế tài chính offshore được vận hành

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Câu chuyện này là lời cảnh tỉnh cho bất kỳ ai quan tâm đến an toàn dữ liệu doanh nghiệp và tuân thủ pháp lý trong lĩnh vực tài chính – công nghệ. Các hệ thống quản trị hồ sơ, lưu trữ tài liệu số và kiểm toán điện tử nếu bị lạm dụng đều có thể trở thành công cụ che giấu dòng tiền. Với các doanh nghiệp Việt Nam đang mở rộng ra thị trường quốc tế, việc lựa chọn đối tác kiểm toán, tư vấn pháp lý và xây dựng quy trình lưu vết dữ liệu minh bạch là yếu tố sống còn – không chỉ để tuân thủ, mà còn để bảo vệ uy tín trước các cuộc điều tra xuyên biên giới ngày càng phổ biến nhờ dữ liệu rò rỉ.

Vụ việc cũng cho thấy sức mạnh của báo chí dữ liệu và các dự án điều tra quốc tế như Cyprus Confidential: hàng nghìn tài liệu tưởng như đã bị chôn vùi trong các máy chủ offshore vẫn có thể bị phơi bày, và khi đó, mọi dấu vết số đều có thể trở thành bằng chứng.