Điện mặt trời vượt qua điện hạt nhân: Bảy lý do đằng sau cuộc lật đổ ngoạn mục

Một thập kỷ trước, điện mặt trời gần như không đáng kể trên bản đồ năng lượng toàn cầu, chỉ đóng góp khoảng 1% sản lượng điện thế giới. Đến năm 2026, con số này gần như chắc chắn sẽ chạm mốc 10% và chính thức vượt qua điện hạt nhân — nguồn điện đã là trụ cột ổn định từ cuối những năm 1970.

Theo số liệu từ Ember, tổ chức tư vấn năng lượng có trụ sở tại Anh, điện mặt trời đã vượt nhẹ điện hạt nhân ngay trong năm 2025. Phân tích dữ liệu Ember của BBC trong 12 tháng tính đến tháng 9/2026 cho thấy khoảng cách này đã được nới rộng rõ rệt, với sản lượng điện mặt trời cao hơn điện hạt nhân 13%.

"Việc điện mặt trời sản xuất nhiều điện hơn tất cả các nhà máy hạt nhân trên thế giới cộng lại là một con số điên rồ, chắc chắn rồi," Dave Jones, đồng sáng lập Ember, nhận định.

Các tấm pin mặt trời trên mái nhà

Một thế lực bị đánh giá thấp

Jan Rosenow, giáo sư chính sách năng lượng và khí hậu tại Đại học Oxford, gọi điện mặt trời là "động cơ của quá trình chuyển dịch năng lượng". Đây đã trở thành nguồn điện mới tăng trưởng nhanh nhất trong lịch sử, và hiện chiếm phần lớn nguồn điện mới trên toàn cầu.

Năm 2025, điện mặt trời đáp ứng tới ba phần tư mức tăng nhu cầu điện của thế giới, vượt cả điện gió. Điều đáng chú ý là không ai lường trước được tốc độ này.

Rosenow chỉ ra rằng các dự báo chủ lưu — trong đó có những báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) — "giả định tăng trưởng tuyến tính và chi phí giảm dần, nhưng đã sai ở cả hai điểm". Kể từ năm 2000, sản lượng điện hạt nhân toàn cầu gần như đi ngang, trong khi điện mặt trời đã tăng gấp khoảng 2.700 lần.

"Rẻ đến mức xúc phạm"

Điện mặt trời đã trở thành nguồn điện rẻ nhất trong lịch sử vào năm 2020. Kể từ đó, quy mô sản xuất mở rộng, hiệu suất tăng và lượng silicon cùng bạc sử dụng trong tấm pin giảm xuống, đẩy giá tiếp tục lao dốc.

"Quy mô sản xuất khổng lồ của Trung Quốc cùng tình trạng dư thừa công suất hiện nay đã đẩy giá module xuống mức thấp kỷ lục," Rosenow cho biết.

Theo Jones, một tấm pin mặt trời hiện có giá "dưới 100 USD" và có thể tạo ra điện trong 30 đến 40 năm mà không cần thêm bất kỳ chi phí đầu vào nào. Ông gọi đây là mức giá "rẻ đến mức xúc phạm".

Ngoài lợi ích kinh tế thuần túy, các nhà nghiên cứu tính toán rằng sự gia tăng điện gió và mặt trời tại Mỹ giai đoạn 2019–2022 đã mang lại 249 tỷ USD lợi ích về khí hậu và sức khỏe.

Trung Quốc dẫn đầu, nhưng không đơn độc

Trung Quốc vẫn là quốc gia sử dụng điện mặt trời lớn nhất thế giới với khoảng cách rất xa, nhưng không phải là người chơi duy nhất.

Bất chấp việc Mỹ áp nhiều loại thuế lên tấm pin mặt trời, nước này vẫn đứng thứ hai về công suất lắp đặt, và tốc độ tăng trưởng vẫn rất mạnh — đặc biệt tại các bang từng bỏ phiếu cho Tổng thống Trump năm 2024. Hiện Mỹ đã có đủ điện mặt trời để cung cấp cho hơn một phần ba số hộ gia đình.

Cánh đồng pin mặt trời quy mô lớn

Ấn Độ đang chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch với tốc độ nhanh hơn cả Trung Quốc trước đây, khi điện mặt trời mới đáp ứng 60% mức tăng nhu cầu điện trong hai năm qua. Tại Úc, hơn bốn triệu hộ gia đình — tương đương hơn một phần ba tổng số hộ — đã lắp điện mặt trời trên mái nhà.

Nhiên liệu hóa thạch mất uy tín

Các quốc gia như Pakistan và Lebanon cũng đã bắt đầu lắp đặt điện mặt trời với tốc độ chóng mặt, trong khi khắp châu Phi, các nước đang lắp khoảng 100.000 tấm pin mỗi ngày.

Giá dầu diesel leo thang do xung đột Nga–Ukraine và căng thẳng tại Trung Đông càng khiến bài toán chi phí nghiêng về phía điện mặt trời. Điều này đặc biệt đúng tại nhiều nước châu Phi, nơi máy phát điện diesel gia đình là phương án quen thuộc vì lưới điện thiếu ổn định.

Pakistan là ví dụ điển hình: năm 2019, điện mặt trời chỉ cung cấp chưa đến 2% sản lượng điện; đến nay con số này đã lên tới 24%. Đáng chú ý là phần lớn sự bùng nổ này do chính người dân tự bỏ tiền, không cần vay vốn.

"Điện mặt trời cho phép các hộ gia đình hành động mà không phải chờ đợi chính phủ hay công ty điện lực. Trong những thời điểm bất định, tốc độ và tính độc lập đó cực kỳ quý giá," Rosenow nhận định.

Cuộc cách mạng pin lưu trữ

Điện mặt trời chỉ sản xuất được vào ban ngày, nên để có thể huy động vào bất kỳ thời điểm nào, nó cần được ghép với pin lưu trữ. May mắn thay, pin cũng đang trải qua cuộc cách mạng về chi phí.

"Điện mặt trời kết hợp lưu trữ hiện thường xuyên rẻ hơn các nhà máy hóa thạch mới ở những vùng nhiều nắng," Rosenow cho biết. "Pin đã giải quyết phần lớn bài toán chuyển nắng trưa sang buổi tối."

Tại California, điện mặt trời và pin đáp ứng trung bình hơn một phần tư nhu cầu điện trong khung giờ cao điểm 19h–21h nửa đầu năm 2026. Một số bang như Vermont đang triển khai hệ thống pin gia đình tích hợp với lưới điện.

Bài toán phía trước: lưới điện và hạ tầng

Theo Rosenow, giới hạn của điện mặt trời giờ đây nằm ở lưới điện, khả năng lưu trữ và tốc độ điện khí hóa nhu cầu — chứ không phải ở tấm pin hay chi phí. Lưu trữ dài hạn qua các mùa, giai đoạn nhiều mây hay mùa mưa vẫn là thách thức chưa được giải quyết triệt để.

Hệ thống pin lưu trữ năng lượng mặt trời

"Câu hỏi lớn hơn không còn là liệu điện mặt trời có tăng trưởng hay không, mà là liệu hệ thống điện và các thể chế của chúng ta có theo kịp hay không," Rosenow nói.

Julia Souder, giám đốc điều hành Long Duration Energy Storage Council, cũng cảnh báo về "mối nguy tiềm ẩn của việc điện khí hóa không kiểm soát" khi bổ sung tải lớn mà không có độ linh hoạt tích hợp, tạo ra một hệ thống mong manh.

Những công nghệ mới đang mở rộng

Những năm gần đây, pin mặt trời cắm trực tiếp vào ổ điện (còn gọi là "điện mặt trời ban công") đã lan nhanh tại Đức và được chấp thuận tại nhiều quốc gia cùng các bang của Mỹ như California.

Mô hình agrivoltaics — kết hợp sản xuất nông nghiệp với pin mặt trời — đang được xem là giải pháp cho lo ngại về sử dụng đất. Tại bang Kentucky (Mỹ), một trang trại điện mặt trời trả tiền cho nông dân địa phương chăn thả cừu giữa các tấm pin, vừa tạo ra thịt chăn thả vừa giúp kiểm soát cỏ dại.

Các công nghệ khác như điện mặt trời nổi, gương phản xạ, pin perovskite và cửa sổ phát điện cũng có thể bùng nổ trong những năm tới.

Triển vọng đến năm 2030

Năm 2026, công suất điện mặt trời toàn cầu vẫn tiếp tục tăng, nhưng tốc độ mở rộng có thể chậm lại lần đầu tiên trong lịch sử. Nguyên nhân nằm ở Trung Quốc, khi nước này thay đổi cơ chế quản lý và hỗ trợ lắp đặt mới từ mùa hè năm ngoái, dẫn đến một đợt lắp đặt dồn dập trong năm 2025 để hưởng giá cũ.

"Nếu loại trừ Trung Quốc, năm nay có nhiều tấm pin được lắp đặt hơn năm ngoái," Jones cho biết.

Theo IEA, đến năm 2030, sản lượng điện mặt trời toàn cầu sẽ đạt gấp đôi mức của năm 2025, vượt qua thủy điện để trở thành nguồn điện lớn thứ ba thế giới.

Với các doanh nghiệp và hộ gia đình Việt Nam, xu hướng này mang ý nghĩa thực tiễn rõ rệt: giá tấm pin giảm sâu cùng sự phổ biến của pin lưu trữ đang khiến điện mặt trời áp mái trở nên khả thi hơn bao giờ hết, đặc biệt ở những khu vực có lưới điện chưa ổn định. Tuy nhiên, giống như phần còn lại của thế giới, nút thắt lớn nhất không nằm ở tấm pin mà ở hạ tầng lưới điện và cơ chế chính sách để hòa lưới hiệu quả.