Điều gì đang thiếu trong câu chuyện về "AI tác nhân" (Agentic AI)?

Trong phần lớn lịch sử của máy tính, chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng rằng máy móc sẽ làm đúng những gì mình được yêu cầu — bởi vì mọi hoạt động đều diễn ra cục bộ trên thiết bị đó.

Khi bạn mua một chiếc máy tính xách tay hay bàn, nó sẽ chạy hệ điều hành, lưu trữ tệp tin và thực hiện các chương trình đúng như cam kết. Một bảng tính hay trình xử lý văn bản chỉ làm nhiệm vụ của nó mà không làm thêm bất cứ điều gì khác. Phần mềm làm ra những hành vi bất thường sẽ bị gán mác "malware" (phần mềm độc hại) và chúng ta có cách để đối phó với nó.

Sự tin tưởng này bắt nguồn từ các công cụ vật lý. Khi bạn mua một tuốc-nơ-vít, nó chỉ dùng để vặn ốc; nó không có "ý chí" hay khả năng tự chủ riêng. Tương tự, chiếc đồng hồ đeo tay cơ học của tôi chỉ có thể báo giờ.

Tuy nhiên, nếu soi sâu hơn một chút, giả định này hoàn toàn không còn đúng với các công nghệ hiện đại.

Hạ tầng công nghệ

Mỗi khi bạn sử dụng một máy tính kết nối Internet, bạn đang đặt niềm tin vào một thực thể vô hình — từ nhà sản xuất phần cứng đến nhà cung cấp dịch vụ đám mây. Phần mềm và phần nhúng ngày nay đều chứa đựng lợi ích của người tạo ra chúng, và lợi ích đó có thể không đồng nhất với của bạn.

Các doanh nghiệp hiện đại đã trở nên điêu luyện trong việc khai thác khoảng trống này. Khi bạn dùng đồng hồ "thông minh" hay điện thoại để xem giờ, nó có thể chính xác hơn, nhưng bạn cũng phải chấp nhận khả năng nó đang báo cáo vị trí, hoạt động của bạn cho nhà sản xuất.

Đây là những vi phạm lòng tin nghiêm trọng, nhưng dần dần đang trở nên bình thường hóa.

Trình duyệt web: Mô hình của một "User Agent" thực thụ

Trên Internet hiện đại, điều gì ngăn chặn việc mọi trang web bạn truy cập đều cài đặt phần mềm độc hại vào máy của bạn? Đó chính là trình duyệt web.

Trình duyệt đóng vai trò là một User Agent (Tác nhân người dùng) — phần mềm hành động thay mặt bạn, đại diện cho lợi ích của bạn khi tương tác với các bên khác. Nó cân bằng giữa nhu cầu của bạn (riêng tư, khả năng truy cập) và nhu cầu của trang web (hiển thị nội dung, chỉ số thống kê).

Điều quan trọng là sự cân bằng này được thực hiện trong khuôn khổ các nguyên tắc chung, được quyết định bởi các tổ chức tiêu chuẩn minh bạch như W3C hay IETF. Trình duyệt giống như một "hiệp ước toàn cầu" giữa các trang web và người dùng, đảm bảo mọi người đều nhận được một thỏa thuận công bằng mà không phải đàm phán từng trường hợp một.

Vấn đề của "AI tác nhân" (Agentic AI)

Hiện nay, cả thế giới đang hào hứng với khả năng của các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLM) hoạt động như những "tác nhân" — tức là hành động thay mặt chúng ta. Tuy nhiên, các mô hình tác nhân hiện tại đang được thảo luận khá đơn giản so với trình duyệt web.

Lý do chính là chưa có định nghĩa rõ ràng về việc một AI tác nhân được phép và không được phép làm gì. Trừ khi bạn tự viết tác nhân cho riêng mình, nếu không, bạn đang sử dụng một phần mềm nhúng lợi ích của người khác mà không có sự kiểm soát hay cân bằng nào.

Sự thiếu tin cậy này tác động hai chiều. Người dùng không có đảm bảo rằng AI thực sự làm việc vì mình, và các dịch vụ dữ liệu cũng không biết dữ liệu của họ sẽ bị AI sử dụng như thế nào. Không có các "rào chắn" hay tiêu chuẩn rõ ràng như trình duyệt web, việc hình thành một thị trường lành mạnh cho AI tác nhân trở nên khó khăn.

Cần một khuôn khổ chuẩn hóa cho AI

Một số đề xuất cho rằng việc đặt mã tác nhân vào môi trường thực thi đáng tin cậy (TEE) sẽ giải quyết vấn đề, nhưng điều này bỏ qua nhu cầu "thương lượng tập thể". Nếu các tác nhân có thể yêu cầu quyền xâm nhập, chúng ta sẽ rơi vào thế giới nơi chúng liên tục làm phiền người dùng để xin quyền, dẫn đến việc lòng tin bị lạm dụng.

Định nghĩa vai trò User Agent cho AI sẽ giúp các tác nhân này dễ dàng chịu sự điều chỉnh của pháp luật hơn. Một kiến trúc đảm bảo các thuộc tính nhất định không chỉ tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh mà còn ngăn chặn các quy định pháp luật nặng nề hơn trong tương lai.

Tương lai của AI

Vấn đề với việc phát triển một User Agent cho AI ngay bây giờ là bản chất của nó phải đặt ra các ràng buộc về cách sử dụng AI, trong khi mọi người vẫn đang khám phá AI là gì. Việc trở thành một tác nhân đòi hỏi phải cân nhắc kỹ lưỡng hậu quả và cân bằng lợi ích — điều rất dễ mắc sai lầm.

Chúng ta đang đứng trước ngã ba đường: Liệu nền tảng AI sẽ giống như các hệ điều hành di động (iOS, Android) — do các tập đoàn tư nhân kiểm soát opacity — hay sẽ giống như Web — một quá trình minh bạch, hỗn loạn nhưng có trách nhiệm giải trình công khai?

Nếu mọi người đều vận hành môi trường biệt lập của riêng mình, chúng ta sẽ mất đi sức mạnh tập thể của sự đại diện — cả đối với người dùng lẫn thị trường. Để AI tác nhân thực sự hữu ích, chúng cần những ràng buộc, API tiêu chuẩn và mô hình quyền hạn mà mọi người có thể dựa vào.