Giá trị của việc không đi thẳng vào vấn đề

Có một điều tưởng chừng hiển nhiên mà chúng ta ít khi gọi tên: những cuộc trò chuyện vu vơ bên ly cà phê hay bữa ăn không phải là lãng phí thời gian, mà chính là chất keo kết nối giúp con người mở lòng với nhau. Bài viết dưới đây của Ken Arneson, đăng năm 2015, đặt ra một câu hỏi thú vị về cách chúng ta giao tiếp — cả ngoài đời thực lẫn trên mạng.

Khi "nói chuyện phiếm" không hề vô nghĩa

Tác giả kể lại một phát hiện khiến ông bừng tỉnh: mục đích thật sự của việc rủ nhau đi uống bia, uống cà phê hay ăn trưa không chỉ là để uống bia, uống cà phê hay ăn trưa. Đồ ăn và thức uống đóng vai trò như một cái cớ, giúp ta bớt đi áp lực phải liên tục có điều gì đó để nói.

Với một người hướng nội, việc trò chuyện vốn dĩ đã khó khăn và nặng nề. Nhưng hóa ra, theo lời tác giả, ngay cả những người khác cũng thấy giao tiếp khó hơn ta tưởng. Chỉ có điều họ che giấu điều đó giỏi hơn mà thôi.

Hiệu ứng Dunning-Kruger áp dụng cho tất cả chúng ta: luôn có một lĩnh vực nào đó trong cuộc sống mà ta kém cỏi đến mức không biết mình kém cỏi.

Câu chuyện với cô con gái

Con gái lớn của tác giả đang học năm nhất đại học. Cô bé nhắn tin nói muốn trò chuyện. Khi ông hỏi muốn nói về chuyện gì, cô bé thấy khó chịu. Tác giả hoàn toàn không hiểu vì sao.

Cô bé hỏi liệu hai bố con có thể chỉ nói về những chuyện vớ vẩn không. Thế là ông gọi điện, hai bố con nói về Donald Trump, về cuộc bầu cử tổng thống Mỹ và đủ thứ chuyện trên trời dưới đất suốt một lúc lâu. Ông không hỏi ngay điều gì đang thật sự khiến con gái bận lòng.

Rốt cuộc, cuộc trò chuyện cũng chuyển hướng, và cả hai mới chạm đến điều cô bé muốn nói. Nhưng phải mất ít nhất nửa tiếng. Họ chuyển đề tài một cách chậm rãi và tự nhiên, từ những chuyện vặt vãnh sang vấn đề thật sự.

Điều này khiến tác giả nhận ra: có những người không muốn đi thẳng vào vấn đề. Họ cần một khoảng "khởi động" đủ dài để cảm thấy thoải mái trước khi dám nói về điều khó nói.

Ngôn ngữ vốn dĩ không chính xác

Tác giả cho rằng ngôn ngữ là một công cụ thiếu chính xác. Cảm xúc của ta không phải lúc nào cũng dịch trực tiếp thành lời nói được. Ta có mong muốn, khao khát và cảm xúc, rồi ta cố lý giải chúng. Những lý giải ấy thường thiếu logic.

Nhưng ta khó nhận ra sự thiếu logic trong lý lẽ của chính mình, vì góc nhìn của ta quá hạn hẹp. Và ta linh cảm rằng những lý giải ấy có thể không mạch lạc, nên ta dè dặt trong lời ăn tiếng nói. Ta biết rằng nói sai điều, sai cách, với sai người, đều có thể phải trả giá.

Tất cả những điều đó khiến việc nói về một chủ đề nhạy cảm trở nên đáng sợ. Nói ra là một hành động chấp nhận tổn thương. Chính vì vậy mà văn hóa của chúng ta có đủ thứ nghi thức quanh chuyện trò chuyện — như tán gẫu, như uống cà phê — để xây dựng đủ niềm tin cho ta vượt qua sự mong manh cố hữu ấy.

Vì sao Twitter khiến ta kiệt sức

Từ hiểu biết mới này, tác giả cho rằng đây có thể là khuyết điểm lớn của Twitter — lý do vì sao ai ông quen trên nền tảng này rồi cũng có lúc đâm vào tường.

Định dạng 140 ký tự thúc ép người ta đi thẳng vào vấn đề. Không có chỗ cho những câu tán gẫu, cho những ngụm cà phê, cho các nghi thức trò chuyện giúp ta "nhảy múa" quanh những chủ đề nhạy cảm. Khi thiếu đi những nghi thức vốn có trong giao tiếp trực tiếp, những vấn đề mà các nghi thức ấy sinh ra để ngăn chặn lại ập đến.

Có quá nhiều tranh cãi, bực bội về việc người ta nên hay không nên nói gì trên mạng, nên hay không nên nói như thế nào. Có lẽ tất cả những bực bội ấy nảy sinh vì văn hóa trò chuyện trực tuyến cùng các nền tảng công nghệ chứa đựng nó chưa có đủ thời gian để tiến hóa thành một thứ vận hành được, như cách văn hóa trò chuyện ngoài đời thực đã làm.

Số người không biết cách cư xử trong các cuộc trò chuyện trực tuyến nhiều hơn hẳn số người không biết cách cư xử trong các cuộc trò chuyện ngoài đời. Vì sao tác giả lại rơi vào trường hợp ngược lại, ông cũng không rõ.

Lời kết: nói ra những điều ai cũng ngầm hiểu

Tác giả nhận ra rằng có giá trị trong việc gọi tên một cách rõ ràng những điều thường chỉ được cảm nhận bằng trực giác về bản tính con người và văn hóa con người. Ông muốn khám phá những điều như thế.

Nhưng khi nói ra, ta cũng chấp nhận rủi ro. Những người vốn đã hiểu bằng trực giác sẽ cảm thấy như bị xúc phạm trí tuệ, vì ta nói ra điều hiển nhiên đến mức không cần phải nói. Nhưng đó không phải là xúc phạm trí tuệ của họ — mà là xúc phạm chính trí tuệ của tác giả. Ông cần nói ra những điều ấy vì chính ông là người chưa hiểu chúng.

Tôi dự định sẽ bắt đầu nói ra những điều không hiển nhiên với tôi, nhưng có thể lại hiển nhiên với người khác. Xin lỗi nếu bạn thuộc nhóm sau và tôi làm bạn mất thời gian. Đó là rủi ro của việc nói ra bất cứ điều gì, vào bất cứ lúc nào. Và xin lỗi vì đã vòng vo mãi mới đến được điểm này. Tôi có vẻ cần điều đó, vì một lý do nào đó kỳ lạ.