Sau kỷ nguyên AI: Liệu chúng ta có thể "chỉ ngồi chơi với nhau"?

Khi trí tuệ nhân tạo đạt tới ngưỡng siêu việt, câu hỏi lớn nhất không còn là máy móc làm được gì, mà là con người sẽ làm gì. Câu trả lời quen thuộc — "chúng ta sẽ chỉ ngồi chơi với nhau" — nghe có vẻ lãng mạn, nhưng một bài viết đang gây chú ý trên Hacker News cho rằng viễn cảnh "kỳ nghỉ vô tận" ấy thực chất đang tự phá hủy chính những điều kiện để nó tồn tại.

Bài viết của tác giả Fernando Borretti lập luận rằng "ngồi chơi" (hanging out) hàm ý ba giả định nền tảng: người khác tồn tại, họ muốn gặp bạn, và bạn muốn gặp họ. Theo tác giả, một xã hội hậu khan hiếm do AI dẫn dắt đang lần lượt bào mòn cả ba.

Người khác sẽ không còn tồn tại theo cách ta từng biết

Theo tác giả, các quá trình xã hội giúp con người gặp gỡ và xây dựng quan hệ sẽ dần biến mất. Công việc trở nên vô nghĩa trong thế giới có trí tuệ siêu việt giá rẻ. Trường đại học — thực chất là mọi hình thức giáo dục sau khi biết nói — cũng mất ý nghĩa, bởi chẳng còn việc để làm và việc tích lũy vốn con người không còn thay đổi được kết cục cuộc đời: dù mù chữ hay có bằng tiến sĩ, bạn vẫn nhận mức thu nhập cơ bản phổ quát (UBI) như nhau.

Tác giả kể lại trải nghiệm cá nhân đầy hoài niệm:

Tôi quen nhiều bạn qua việc viết mã nguồn mở và tham gia cộng đồng kỹ sư phần mềm. AI đang làm tan chảy cộng đồng đó bằng cách khiến đóng góp của con người trở nên dư thừa. Nếu Claude Code đã tồn tại khi tôi mới bắt đầu, sẽ chẳng ai quan tâm đến Austral hay các dự án mã nguồn mở khác của tôi.

Hồi còn là thiếu niên, tác giả từng vật lộn cài đặt Linux, gặp đủ loại trục trặc rồi lên các phòng chat IRC để nhờ giúp đỡ — và chính trong quá trình đó, anh kết bạn. Ngày nay, người ta chỉ cần hỏi Claude. AI "phi trung gian hóa" mọi người, khiến chúng ta không còn cần đến nhau nữa.

Tác giả thừa nhận mình vẫn còn bạn bè, nhưng đó là "nguồn bạn bè thời tiền AI" tích lũy qua các cộng đồng thực hành. Người trẻ ngày nay không có đặc quyền đó.

Vì sao phải gặp gỡ khi có thể ở nhà?

Giả định thứ hai — rằng người khác muốn gặp bạn — cũng đang lung lay. Tác giả dùng khái niệm BATNA (phương án thay thế tốt nhất khi đàm phán) để chỉ ra rằng "phương án thay thế cho việc đi chơi" ngày càng tốt hơn, rẻ hơn và tiện hơn.

Khi các giác quan của con người trở thành một dòng thác vô tận các kích thích siêu mạnh do AI tạo ra, tại sao họ lại phải đi gặp ai đó? Tác giả cho rằng đây không hẳn là vấn đề của riêng AI mà là quỹ đạo của công nghệ tiêu dùng nói chung — nhiều người đã sống như vậy rồi: đi làm, về nhà, xem TikTok. Sau giờ làm, họ sẽ chỉ xem TikTok.

Bạn có còn muốn gặp họ không?

Giả định thứ ba bị đảo ngược: ngay cả khi người khác muốn gặp bạn, bạn có còn muốn gặp họ? Tác giả dẫn lời Gregory Conti:

Dưới thời trí tuệ siêu việt (ASI), kỳ nghỉ ngơi vô tận này sẽ trôi qua trong những cuộc gặp gỡ tẻ nhạt, mệt mỏi, bởi chúng ta sẽ thiếu đi những trải nghiệm đấu tranh và nỗ lực — thứ tạo nên những con người thú vị. Tâm trí chúng ta sẽ teo lại. Chúng ta sẽ chẳng còn gì đáng nói với nhau.

Những cư dân của "thiên đường AI" sẽ không có kỹ năng, không học vấn, không thành tựu. Tác giả cay đắng nhận xét: "Chúng ta sẽ may mắn lắm nếu họ còn biết chữ."

Bài toán của thế hệ kế tiếp

Tác giả không phủ nhận rằng bạn và tôi có thể tiếp tục gặp gỡ những người bạn hiện có. Nhưng hãy lặp lại phép tính này một chút: còn thế hệ sau thì sao? Làm sao họ xây dựng được những mối quan hệ ý nghĩa khi mọi quá trình xã hội từng tạo nên các mối quan hệ ấy đều đã thuộc về quá khứ?

Và nếu loài người đạt được kéo dài tuổi thọ triệt để, sẽ xuất hiện vấn đề hao hụt dài hạn: người ta dần xa cách, rời bỏ xã hội để chui vào "cỗ máy trải nghiệm", chết vì tai nạn, hoặc tự kết thúc cuộc đời vì buồn chán. Khi đó, mạng lưới xã hội của bạn có thể trở thành một nguồn tài nguyên không tái tạo, cạn kiệt dần theo thời gian khi các mối quan hệ thời tiền Singularity hao mòn và không thể thay thế vì những lý do kể trên.

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Với cộng đồng công nghệ Việt Nam — nơi các nhóm lập trình viên, cộng đồng mã nguồn mở và các diễn đàn kỹ thuật từng là nơi kết nối nghề nghiệp lẫn tình bạn — bài viết này là lời nhắc nhở đáng suy ngẫm. Sự trỗi dậy của các công cụ lập trình bằng AI đang thay đổi cách người mới học nghề tìm đến cộng đồng: thay vì hỏi trên diễn đàn và vô tình kết bạn, họ hỏi chatbot và nhận câu trả lời tức thì.

Điều đó hiệu quả hơn, nhưng cũng cô lập hơn. Câu hỏi mà bài viết đặt ra không chỉ dành cho tương lai xa của Singularity, mà còn cho hiện tại: chúng ta đang xây dựng những cộng đồng công nghệ nào để con người vẫn cảm thấy mình cần đến nhau?