Giáo sư về hưu bị bắt vì chặn robot giao hàng: "Tôi sẽ làm lại"

Một cựu giáo sư 78 tuổi ở Philadelphia vừa bị bắt sau khi nhiều lần đứng chắn trước robot giao hàng tự hành trên vỉa hè. Vụ việc đặt ra câu hỏi lớn về ranh giới giữa không gian công cộng dành cho con người và sự hiện diện ngày càng phổ biến của robot trong đời sống đô thị.

Robot giao hàng tự hành trên vỉa hè Philadelphia

Cuộc chiến giữa người và máy

Câu chuyện "người đấu với máy" đang diễn ra ngay trên đường phố Philadelphia. Carolyn Marvin, 78 tuổi, từng là giáo sư ngành truyền thông tại Đại học Pennsylvania. Kể từ khi những robot giao đồ ăn bốn bánh xuất hiện ở một số khu vực thành phố, việc đứng chắn trước chúng đã trở thành thói quen của bà.

Bà thường đứng trước một robot khi bắt gặp nó lăn trên vỉa hè, giữ nó lại vài phút, khiến bữa trưa của ai đó bị giao muộn. Nhưng ngày 14/10 đánh dấu lần đầu tiên bà bị bắt vì hành động này — một vụ việc mà theo bà, đặt ra những câu hỏi sâu sắc về không gian công cộng và các biện pháp bảo vệ pháp lý dành cho robot.

"Tôi từng nghĩ rằng mình có nhiều quyền hơn con robot đó", bà Marvin nói trong tiếng cười.

Bối cảnh: robot giao hàng tràn vào đô thị

Uber Eats triển khai đội robot giao hàng tự hành tại Philadelphia từ tháng 3, biến đây thành thành phố thứ tư có dịch vụ giao đồ ăn bằng robot. Không phải ai cũng chào đón những cỗ máy nhỏ nhắn này: tại Philadelphia và nhiều nơi khác, các video lan truyền cho thấy người dân ngồi lên, phá hoại hoặc đá vào robot.

Bản thân bà Marvin thừa nhận tác động từ hành động của mình là có hạn.

"Tôi còn có cuộc sống riêng, nên không có nhiều thời gian để đứng chắn trước robot", bà nói.

Nếu tình cờ gặp một robot và điều kiện "thuận tiện và khả thi", bà có thể dành 10 đến 15 phút để chặn nó, di chuyển theo nó để làm chậm hành trình. Theo bà, tác hại duy nhất từ "sở thích" này là bữa trưa của một nhân viên văn phòng "có thể bị chậm khoảng 15 phút, cùng lắm là vậy".

Ba lý do phản đối

Bà xem hành động của mình là một cuộc phản đối mang tính biểu tượng nhằm vào những vấn đề mà robot giao hàng gây ra:

• Mất việc làm của lao động giao hàng thu nhập thấp: robot có thể thay thế con người trong các công việc giao nhận.
• Nguy cơ an toàn trên vỉa hè: robot có thể gây va chạm, cản trở người đi bộ, đặc biệt là trẻ em và người khuyết tật.
• Lo ngại về quyền riêng tư: camera gắn trên robot có thể ghi lại hình ảnh người đi đường.

Bà cũng khẳng định mình có quyền theo Tu chính án thứ nhất để phản đối sự lạm dụng của các tập đoàn trong không gian công cộng — chính không gian mà robot đang chiếm giữ. Trước đây, bà từng tham gia các cuộc phản đối vì quyền dân sự, quyền phá thai, phong trào Black Lives Matter và phản đối chiến tranh. Với bà, việc chặn robot là sự tiếp nối của cùng một tinh thần đó.

Bị còng tay và nhận giấy phạt

Bà chưa từng nghĩ mình có thể bị bắt, bởi như bà nói: "Tôi không cản trở người nào cả. Tôi chỉ cản trở một cỗ máy."

Cho đến ngày 14/10. Trên đường về nhà sau khi tiêm vaccine cúm, một tay cầm hũ sốt enchilada, tay kia cầm đồ ăn mang về, bà gặp một robot và dừng lại trước nó như thường lệ. Địa điểm là khu vực đông đúc, và một đám đông lớn hơn bình thường tụ tập quanh bà. Người ủng hộ có, người chỉ trích cũng có. Bà nghi ngờ rằng ai đó trong đám đông đã gọi cảnh sát.

Cảnh sát Philadelphia sau đó còng tay bà, đưa lên xe tuần tra và trao giấy phạt vì hành vi gây rối trật tự công cộng. Một người bạn của bà bình luận: "Vậy là bà bị phạt vì tội cản trở chủ nghĩa tư bản".

Phía cảnh sát cho biết họ nhận được tin báo về "hành vi phá hoại liên quan đến robot giao hàng". Khi đến nơi, "các sĩ quan gặp một phụ nữ từ chối cho robot giao hàng đi qua" và "đã đưa ra nhiều mệnh lệnh yêu cầu người này di chuyển, nhưng bà không tuân thủ".

Robot được luật pháp bảo vệ đến mức nào?

Sau vụ việc, bà Marvin tìm hiểu thêm về hành lang pháp lý bảo vệ robot. Năm 2020, cơ quan lập pháp bang Pennsylvania thông qua luật phân loại robot giao hàng tự hành — được gọi là "thiết bị giao hàng cá nhân" — là người đi bộ, không phải phương tiện giao thông.

Đảng Dân chủ, cùng các công đoàn và tổ chức bảo vệ quyền của người khuyết tật, phần lớn phản đối luật này vì lo ngại nó có thể xóa sổ việc làm và gây nguy hiểm cho trẻ em, người đi bộ. Đảng Cộng hòa lại ca ngợi đây là bước tiến công nghệ đáng mong đợi.

Theo luật sư về bồi thường thương tích John Mattiacci, quy định này đồng nghĩa xe cộ phải nhường đường cho robot giao hàng tại vạch sang đường, giống như nhường người đi bộ. Tuy nhiên, trên lý thuyết con người vẫn ở đỉnh của thứ bậc: "Thiết bị giao hàng cá nhân phải nhường đường cho người đi bộ và người đi xe đạp trong khu vực dành cho người đi bộ". Uber Eats chưa phản hồi yêu cầu bình luận về vụ việc.

Khi robot trở thành biểu tượng của làn sóng công nghệ

Bà Marvin xem sự lan rộng của robot giao hàng — cùng các bảo vệ pháp lý dành cho chúng — là một minh chứng nữa cho việc máy móc và công nghệ đang xâm nhập vào đời sống thường ngày.

"Đường phố đã bị nhường cho ô tô từ lâu rồi, và tôi không nghĩ chúng ta nên nhường nốt vỉa hè cho máy móc", bà nói.

Theo bà, hầu hết công nghệ mà con người tiếp xúc hằng ngày đều vô hình hơn: sự bùng nổ của AI, những thuật toán mạng xã hội bí ẩn quyết định hình ảnh và câu chuyện mà công chúng tiêu thụ. Robot thì khác — chúng là biểu tượng rõ ràng, hữu hình của cuộc "tiếp quản công nghệ", một mục tiêu dễ thấy cho sự bất mãn với công nghệ.

Bà cho rằng cuộc phản đối của mình "khiến vấn đề trở nên hữu hình với mọi người và trình bày nó theo cách mà đôi khi không được trình bày". Khi được hỏi liệu sau vụ bắt giữ bà có tiếp tục chặn robot không, câu trả lời của bà rất ngắn gọn: "Ồ, tất nhiên rồi". Chỉ có điều, lần này bà sẽ để mắt đến cảnh sát.

Với độc giả Việt Nam, câu chuyện này là lời nhắc nhở đáng chú ý khi các dịch vụ giao hàng tự động và robot phục vụ đang dần xuất hiện tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM. Việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng — về quyền ưu tiên trên vỉa hè, trách nhiệm khi xảy ra va chạm và giới hạn thu thập dữ liệu hình ảnh — sẽ cần được tính đến trước khi những cỗ máy này trở nên phổ biến.