GLP-1 có thể làm chậm quá trình lão hóa sinh học

Các loại thuốc giảm cân và điều trị tiểu đường thuộc nhóm GLP-1 vốn đã gây chú ý nhờ khả năng kiểm soát cân nặng, hạ đường huyết và giảm nguy cơ tim mạch. Giờ đây, một nghiên cứu mới của Đại học California San Diego (UC San Diego) cho thấy semaglutide còn có thể làm chậm các dấu hiệu lão hóa sinh học trong DNA — một phát hiện đáng chú ý đối với lĩnh vực y tế số và công nghệ chăm sóc sức khỏe.

Lần đầu có bằng chứng lâm sàng ngẫu nhiên

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Communications, phân tích dữ liệu từ một thử nghiệm lâm sàng trước đó với 108 người trưởng thành nhiễm HIV bị chứng tích tụ mỡ (lipohypertrophy) — tình trạng mỡ dư thừa tập trung quanh vùng bụng. Khoảng một nửa số người tham gia được tiêm semaglutide hàng tuần, phần còn lại nhận giả dược.

Minh họa nghiên cứu về thuốc GLP-1 tại UC San Diego

Điểm đáng chú ý là đây là bằng chứng lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược đầu tiên cho thấy semaglutide làm chậm sự tích tụ các dấu hiệu lão hóa sinh học. Trước đó, phần lớn các nghiên cứu về tác động của GLP-1 lên lão hóa chỉ mang tính quan sát hoặc thử nghiệm trên động vật.

Đo lão hóa bằng "đồng hồ biểu sinh"

Nhóm nghiên cứu sử dụng bộ "đồng hồ biểu sinh" (epigenetic clock) để theo dõi quá trình lão hóa tế bào trong suốt 32 tuần điều trị. Các đồng hồ này phát hiện methyl hóa DNA — những dấu hóa học trên DNA giúp điều chỉnh việc bật/tắt gen mà không thay đổi trình tự di truyền.

Bằng cách đo sự thay đổi của các dấu hiệu này, nhóm có thể đánh giá liệu phương pháp điều trị có liên quan đến tốc độ lão hóa sinh học nhanh hay chậm. Về bản chất, đây là một ứng dụng điển hình của phân tích dữ liệu sinh học quy mô lớn — lĩnh vực ngày càng giao thoa chặt chẽ giữa AI, khoa học dữ liệu và y học.

Kết quả nổi bật

Theo tác giả chính Michael Corley, Phó giáo sư tại Trường Y UC San Diego và Viện Nghiên cứu Lão hóa Stein, người nhiễm HIV thường bị lão hóa nhanh hơn, ngay cả khi bệnh được kiểm soát tốt bằng thuốc kháng virus. So với nhóm dùng giả dược, nhóm dùng semaglutide cho thấy:

• Xu hướng lão hóa sinh học chậm hơn trên nhiều đồng hồ biểu sinh liên quan đến viêm nhiễm, máu, não, tim, thận, gan và chuyển hóa.
• Tốc độ lão hóa sinh học chậm đi 9%, đo bằng đồng hồ DunedinPACE.
• Các quá trình sinh học liên quan đến nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và bệnh liên quan tuổi tác được làm chậm đáng kể, đo bằng đồng hồ PCGrimAge.

Michael Corley, tác giả chính của nghiên cứu

Cơ chế tác động

Nghiên cứu gợi ý semaglutide có thể ảnh hưởng đến lão hóa sinh học qua nhiều cơ chế. Bằng cách giảm viêm và căng thẳng chuyển hóa, thuốc GLP-1 làm giảm tình trạng kích hoạt miễn dịch mạn tính — yếu tố chính thúc đẩy lão hóa nhanh ở người nhiễm HIV. Chúng cũng giảm mỡ nội tạng và mỡ lạc chỗ tích tụ quanh bụng và các cơ quan, qua đó hạn chế các tín hiệu viêm và chuyển hóa vốn thúc đẩy lão hóa.

"Dữ liệu mới cũng cho thấy thuốc GLP-1 có thể tái lập trình một số tế bào ở các cơ quan khác nhau, điều này có thể lý giải vì sao chúng ta thấy tác động trên nhiều đồng hồ lão hóa", Corley cho biết.

Nghiên cứu thí điểm bổ sung

Trong một nghiên cứu thí điểm liên quan công bố trên npj Aging hồi tháng trước, nhóm của Corley phát hiện việc dùng semaglutide trong 24 tuần:

• Giảm tốc độ lão hóa sinh học ở 42% người tham gia nhiễm HIV kèm bệnh gan nhiễm mỡ (MASLD), đo bằng đồng hồ DunedinPACE. Nhóm này cũng giảm mỡ gan nhiều hơn.
• Làm chậm lão hóa liên quan đến nguy cơ tử vong ở 34% người tham gia, đo bằng PCGrimAge.
• Tăng độ dài telomere — đoạn DNA lặp lại ở đầu nhiễm sắc thể giúp bảo vệ vật liệu di truyền — ở gần 49% người tham gia, đo bằng đồng hồ PCDNAmTL. Những người này cũng có xu hướng đi bộ nhanh hơn sau điều trị, gợi ý chức năng thể chất tốt hơn.

Cần thận trọng với kỳ vọng

Dù kết quả đáng khích lệ, chính tác giả nghiên cứu cũng nhấn mạnh cần giữ thái độ thận trọng.

"Chúng tôi không nói rằng semaglutide đảo ngược lão hóa hay khiến người ta trẻ lại. Điều chúng tôi thấy là một tín hiệu rằng thuốc có thể làm chậm một số quá trình sinh học gắn với lão hóa", Corley nói.

Cần có các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn để xác nhận phát hiện, xác định thời gian tác dụng kéo dài bao lâu, cũng như liều lượng và thời gian điều trị tối ưu cho cả người nhiễm HIV và dân số nói chung. Các nghiên cứu tương lai cũng cần kiểm tra liệu tác động của GLP-1 lên sinh học lão hóa có được tăng cường khi kết hợp với can thiệp lối sống như ăn uống, tập thể dục và tối ưu giấc ngủ hay không.

Hướng tới "bảng điều khiển lão hóa" cá nhân hóa

Viện Stein về Nghiên cứu Lão hóa có kế hoạch chuyển kết quả này thành các "bảng điều khiển lão hóa" (aging dashboard) cá nhân hóa, theo dõi lão hóa sinh học bằng đồng hồ biểu sinh. Điều này sẽ cho phép bác sĩ thiết kế các liệu pháp cá nhân hóa nhắm vào cơ chế gốc rễ của lão hóa và giúp phòng ngừa bệnh liên quan tuổi tác.

Đối với độc giả Việt Nam quan tâm đến công nghệ y tế, đây là ví dụ rõ nét về cách dữ liệu sinh học và phân tích thuật toán đang định hình lại y học cá nhân hóa — một xu hướng mà các startup healthtech trong nước cũng bắt đầu chú ý. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là nghiên cứu trên nhóm đối tượng đặc thù, và người dùng không nên tự ý dùng thuốc GLP-1 ngoài chỉ định y khoa.

Nghiên cứu được tài trợ một phần bởi Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) và Quỹ từ thiện James B. Pendleton.