Intel hưởng ưu đãi thuế kéo dài trong khi ngân sách địa phương thất thu hơn 1,2 tỷ USD

Good Jobs First vừa công bố báo cáo cáo buộc Intel được miễn giảm thuế tài sản tại Oregon và New Mexico, khiến các cộng đồng địa phương thất thu hơn 1,2 tỷ USD kể từ năm 2015. Phần thiếu hụt này chủ yếu đè lên hệ thống trường học. Trong khi đó, hãng chip vẫn tiếp tục nhận hàng tỷ USD từ chương trình CHIPS Act và đã cắt giảm hơn 4.700 việc làm tại chính hai bang này trong ba năm qua.

Good Jobs First, tổ chức phi lợi nhuận chuyên giám sát tính minh bạch trong phát triển kinh tế, đặt câu hỏi tại sao Intel vẫn tiếp tục nhận các khoản ưu đãi thuế tại những địa phương mà hãng đã đặt nhà máy từ nhiều thập kỷ, nhất là khi họ đang sa thải hàng nghìn lao động tại đó.

Con số thất thu tại Oregon

Theo báo cáo The Bleeding Edge: How the Public Pays the Costs of Intel's Semiconductor Manufacturing, các khoản giảm thuế tài sản theo Chương trình Đầu tư Chiến lược (SIP) đã giúp Intel tránh được ít nhất 1,14 tỷ USD tiền thuế tại Oregon.

• Các trường học ở Hillsboro mất 891 triệu USD doanh thu trong giai đoạn 2017–2025
• Intel chỉ trả cho bang này 552,4 triệu USD phí, tức chưa bằng một phần ba giá trị ưu đãi mà hãng được hưởng
• Báo cáo nhấn mạnh phần thiếu hụt chủ yếu do hệ thống trường học gánh chịu

New Mexico: quy mô nhỏ hơn nhưng vẫn đáng kể

Tại New Mexico, mức thất thu thấp hơn nhưng vẫn đáng chú ý. Các khoản miễn thuế tài sản thông qua Trái phiếu Doanh thu Công nghiệp (IRB) khiến ngân sách mất 99,6 triệu USD kể từ năm 2017.

Hệ thống trường công của Rio Rancho ước tính mất khoảng 43,4 triệu USD trong cùng giai đoạn chín năm. Đổi lại, Intel đã nộp 41,6 triệu USD tiền thanh toán thay thuế, được chia cho các chính quyền địa phương bị ảnh hưởng.

Ưu đãi thuế cộng dồn với trợ cấp liên bang

Báo cáo cũng lưu ý rằng bên cạnh các ưu đãi cấp bang, Intel còn nhận được hàng tỷ USD từ chính phủ liên bang thông qua CHIPS Act. Tình hình này khá phức tạp:

• Dưới thời chính quyền Biden, Intel được cam kết 7,86 tỷ USD, trong đó khoảng 2,2 tỷ USD được cho là đã giải ngân
• Chính quyền Trump sau đó đổi hướng, chốt thỏa thuận 8,9 tỷ USD để đổi lấy 10% cổ phần phổ thông của Intel, bao gồm 5,7 tỷ USD còn lại từ CHIPS Act và 3,2 tỷ USD bổ sung theo chương trình Secure Enclave để sản xuất chip cho quân đội

Sa thải hàng nghìn lao động tại chính các địa phương được ưu đãi

Good Jobs First ước tính Intel đã cắt giảm hơn 4.700 việc làm tại các cơ sở ở Oregon và New Mexico trong ba năm qua, khi hãng vật lộn với tái cơ cấu và thua lỗ nặng. Con số này chỉ là một phần nhỏ trong tổng số nhân sự bị cắt giảm của Intel trong giai đoạn đó.

"Ưu đãi thuế được thiết kế để khuyến khích đầu tư, chứ không phải để doanh nghiệp nhận dòng hỗ trợ công kéo dài hàng thập kỷ. Intel đã hưởng ưu đãi tại các cơ sở này qua nhiều thế hệ lãnh đạo, và các nhà lãnh đạo địa phương nên đặt câu hỏi thẳng thắn vì sao những khoản trợ cấp đó vẫn còn cần thiết, nhất là khi họ đã nhận hàng tỷ USD trợ cấp và tín dụng thuế liên bang từ CHIPS Act."

— Kristan Wong Karinen, chuyên viên phân tích của Good Jobs First, tác giả báo cáo

Câu hỏi đặt ra với các địa phương khác

Lập luận cốt lõi của tổ chức này là các cơ sở tại Oregon và New Mexico đều đã được Intel vận hành từ lâu. Họ đã có nhà xưởng, hạ tầng, lao động tay nghề cao và mọi điều kiện cần thiết mà một dự án mới phải bỏ vốn đầu tư. Vì vậy, Good Jobs First đặt vấn đề liệu các ưu đãi thuế kéo dài có thực sự cần thiết, hay chỉ đang trợ cấp cho những quyết định kinh doanh mà Intel dù sao cũng sẽ thực hiện.

Báo cáo cho rằng kinh nghiệm tại Oregon và New Mexico là bài học quan trọng cho những cộng đồng đang cân nhắc trở thành nơi đặt nhà máy bán dẫn. Các địa phương nên cân nhắc kỹ liệu ưu đãi thuế cấp bang và địa phương có thực sự cần thiết hay không.

Về phía Intel, khi được hỏi về các cáo buộc, hãng cho biết: "Intel làm việc chặt chẽ với chính quyền các khu vực nơi chúng tôi hoạt động để tận dụng những ưu đãi hỗ trợ nghiên cứu và sản xuất bán dẫn tiên tiến. Chúng tôi không cung cấp thêm chi tiết ngoài những gì đã có trong báo cáo thường niên."

Bối cảnh rộng hơn

Đây không phải lần đầu Good Jobs First nhắm vào lĩnh vực công nghệ. Gần đây, tổ chức này tập trung vào các trung tâm dữ liệu và các bang đưa ra ưu đãi thuế để thu hút nhà phát triển, vận hành xây dựng tại địa bàn mình. Một số bang đã mất hàng tỷ USD doanh thu vì các dự án trang trại máy chủ, trong khi những bang khác thậm chí không công bố khoản thất thu của mình.

Câu chuyện này cũng là lời cảnh báo cho các quốc gia đang tích cực thu hút đầu tư bán dẫn, trong đó có Việt Nam. Bài học từ Mỹ cho thấy ưu đãi thuế cần gắn với cam kết dài hạn về việc làm, chuyển giao công nghệ và đóng góp ngân sách, thay vì trở thành khoản hỗ trợ không thời hạn cho những tập đoàn đã ổn định chân rết tại địa phương.