Jabber/XMPP và bài toán nan giải: Làm sao để giành được người dùng?

Giao thức nhắn tin mở Jabber/XMPP đã tồn tại hơn 25 năm nhưng vẫn chưa thể tạo được bước đột phá về số lượng người dùng. Một bài viết mới đây trên gultsch.de đã mổ xẻ nguyên nhân sâu xa: hiệu ứng mạng lưới quá mạnh, trong khi những lợi thế kỹ thuật của giao thức mở lại không đủ để thuyết phục người dùng phổ thông.

Signal không hề tệ, nhưng cũng chẳng hoàn hảo

Tác giả bài viết mở đầu bằng trải nghiệm cá nhân với Signal. Khi cài đặt ứng dụng này vào nửa cuối năm 2023, anh phát hiện Signal chưa hỗ trợ tính năng chỉnh sửa tin nhắn — một tính năng mà các ứng dụng nhắn tin khác đã có từ năm 2016. Điều này khiến việc nhắn tin trở nên khó chịu vì thói quen gõ tin, gửi đi rồi mới đọc lại và sửa lỗi chính tả bị phá vỡ.

"Tôi hiểu Signal là mã nguồn mở. Tôi hiểu nền tảng mật mã của nó là tiên tiến nhất. Tôi hiểu Meredith Whittaker là một người rất có sức hút. Nhưng đôi khi tôi tự hỏi liệu những người ủng hộ Signal nhiệt thành có thực sự đã dùng phần mềm này trong một thời gian dài hay chưa."

Dù vậy, tác giả vẫn tiếp tục dùng Signal vì có những người quan trọng mà anh chỉ có thể liên lạc qua nền tảng này. Đây chính là bản chất của hiệu ứng mạng lưới — giá trị của một ứng dụng nhắn tin phụ thuộc vào số lượng bạn bè đang dùng nó.

XMPP có thua kém Matrix về độ phổ biến?

Một lập luận phổ biến chống lại XMPP là tập tính năng cơ bản quá nhỏ, trong khi số lượng tiện ích mở rộng lại quá nhiều. Matrix ra đời được cho là để giải quyết đúng những hạn chế này. Tuy nhiên, khi nhìn vào số liệu tải ứng dụng, khoảng cách giữa hai giao thức không hề lớn như nhiều người tưởng:

• Trên Google Play, Conversations (client XMPP) đạt khoảng 310 nghìn lượt tải, còn Element X (client Matrix) nằm trong khoảng 500 nghìn đến 1 triệu.
• Trên F-Droid, khoảng cách còn thu hẹp hơn: 630 nghìn cho Conversations so với 940 nghìn cho Element X.

Nếu Matrix thực sự vượt trội một cách khách quan so với XMPP, đáng lẽ nó phải có lượng người dùng cao hơn gấp nhiều lần. Thực tế cho thấy mức chênh lệch chỉ khoảng gấp đôi, thậm chí ít hơn. Delta Chat — được đánh giá cao trong một số so sánh gần đây — thậm chí còn kém Conversations về số lượt tải trên F-Droid.

Hiệu ứng mạng lưới: Rào cản mà cả Big Tech cũng không vượt qua

Bài viết nhấn mạnh rằng ngay cả các ông lớn công nghệ cũng thất bại trước hiệu ứng mạng lưới:

• Google đã thất bại vô số lần khi cố gắng xây dựng sản phẩm nhắn tin (Google Talk, Hangouts, Duo...).
• Facebook dù có sẵn mạng xã hội khổng lồ vẫn phải chi 16 tỷ USD để mua lại WhatsApp.
• NVIDIA gần đây chi 12,9 tỷ USD để mua Hugging Face — không phải vì tính năng vượt trội, mà vì người dùng của nền tảng này.

Điều này cho thấy một sự thật phũ phàng: không phải ứng dụng nhắn tin nào có tính năng tốt nhất hay giao diện đẹp nhất sẽ thắng. Sự khác biệt vùng miền là minh chứng rõ ràng — LINE thống trị Nhật Bản và một phần châu Á, WhatsApp thống trị châu Âu, còn iMessage là tiêu chuẩn thực tế tại Mỹ.

"Chỉ có hai tính năng mà người dùng thực sự quan tâm: gửi tin nhắn đáng tin cậy và khả năng liên lạc với bạn bè của họ."

Cách tăng "độ phủ" cho XMPP

Tác giả cho rằng không thể phá vỡ hiệu ứng mạng lưới ngay lập tức, nhưng có thể tăng khả năng gặp may — tức là tăng độ hiển thị của XMPP. Khi giao thức này xuất hiện trước công chúng, phản ứng thường gặp không phải là từ chối, mà là:

• "Tôi không biết nó tồn tại"
• "Tôi không biết nó vẫn còn tồn tại"

Để thay đổi điều đó, tác giả đề xuất một số hành động thiết thực với chi phí gần như bằng không:

• Thêm địa chỉ XMPP vào website hoặc hồ sơ Mastodon cá nhân.
• Gắn nút "Chia sẻ qua XMPP" trên các bài blog.
• Viết về trải nghiệm sử dụng XMPP hoặc những gì đang xây dựng trên nền tảng này.
• Tham gia các sự kiện địa phương — không nhất thiết phải là sự kiện công nghệ — để chia sẻ về dự án.
• Nếu điều hành podcast công khai, hãy nhận câu hỏi qua XMPP thay vì chỉ WhatsApp hay Signal.

Lời kết: Hãy thử một lần

Tác giả kết luận rằng Signal thực ra không tệ — nó hoàn thành tốt công việc của mình. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta thường đánh giá một sản phẩm mới chỉ sau hai phút dùng thử, đặc biệt khi bị ép buộc thay vì tự nguyện. Nhưng nếu kiên nhẫn trải nghiệm, chúng ta sẽ quen dần và thích nghi.

Với độc giả Việt Nam — những người đang ngày càng quan tâm đến quyền riêng tư số và chủ quyền dữ liệu — câu chuyện của XMPP là một lời nhắc nhở: các nền tảng mở, liên bang (federated) có thể không phải là đích đến cuối cùng ngay lúc này, nhưng chúng xứng đáng được ủng hộ và trải nghiệm. Mỗi người dùng mới là một viên gạch xây nên một hệ sinh thái liên lạc không bị kiểm soát bởi bất kỳ công ty nào.

"Chúng ta có thể tranh luận liệu Signal là một bước đi đúng hướng hay một đường vòng, nhưng tất cả chúng ta nên đồng ý rằng nó không phải là điểm đến cuối cùng."