Khi giám sát kiểu dystopia không còn là viễn tưởng

Chúng ta từng nghĩ đến viễn cảnh bị theo dõi như một thứ gì đó thuộc về tiểu thuyết. Nhưng với sự xuất hiện của hàng loạt thiết bị đeo thông minh có khả năng nghe, nhìn và ghi lại mọi thứ, ranh giới giữa hư cấu và đời thực đang mờ dần.

Điều đáng lo không chỉ là việc chúng ta có dùng những thiết bị này hay không, mà là ngày càng nhiều người xung quanh chúng ta đang dùng chúng.

Apple Watch và tính năng "Audio Intelligence"

Apple gần đây công bố một tính năng sắp ra mắt cho dòng Apple Watch mới mang tên "Audio Intelligence". Tính năng này sẽ liên tục lắng nghe và phiên âm các cuộc hội thoại trong nền, sau đó tóm tắt lại vào cuối ngày.

Về mặt công dụng, đây thực sự có thể là một tính năng hữu ích. Bạn có thể dùng nó như một cuốn nhật ký cá nhân, hoặc để ghi nhớ nội dung đã trao đổi trong các cuộc họp công việc. Nhưng khi nhìn từ góc độ quyền riêng tư, vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn nhiều.

Apple cho biết đã triển khai một số biện pháp bảo vệ quyền riêng tư cho chủ sở hữu đồng hồ. Tuy nhiên, bất kỳ ai trò chuyện với người đeo Apple Watch có bật "Audio Intelligence" đều có thể bị ghi âm mà không hề hay biết hay đồng ý.

Tôi không thích ý nghĩ rằng bất cứ điều gì tôi nói ở nơi công cộng hay trong một cuộc trò chuyện với người khác đều có thể trở thành một phần của bản tóm tắt trên thiết bị cá nhân của ai đó.

Không chỉ là Apple

Đây không phải lo ngại mới. Suốt nhiều năm qua, người dùng đã liên tục đặt câu hỏi về việc smartphone, loa thông minh như Amazon Echo, và cả smart TV có thể nghe lén chúng ta mà không cần được cho phép.

Nhiều người từng kể lại trải nghiệm tương tự: họ vừa bàn luận về một chủ đề nào đó với bạn bè hay người thân, rồi ngay khi mở Facebook trên điện thoại, họ thấy ngay các bài đăng và quảng cáo xoay quanh chính chủ đề đó.

Bên cạnh đó, kính AI của Meta đang gây nhiều tranh cãi vì người đeo đang mang theo camera có thể ghi lại mọi thứ — và mọi người — mà họ nhìn thấy.

Trong khi đó, OpenAI cũng đang phát triển một thiết bị đeo do Johnny Ive — gương mặt gắn liền với Apple — thiết kế. Nhiều khả năng thiết bị này sẽ liên tục lắng nghe, ghi âm và truyền dữ liệu về máy chủ OpenAI, cùng những nơi khác mà chúng ta không thể kiểm soát.

Giám sát sẽ nằm ngay trên người chúng ta

Hiện tại, các camera giám sát như Flock đang được lắp đặt ở khắp nơi và gây ra không ít tranh cãi. Nhưng đến một lúc nào đó, chúng có thể trở nên lỗi thời.

Lý do rất đơn giản: các thiết bị giám sát sẽ không cần phải gắn trên cột đèn ở những vị trí chiến lược ngoài đường phố nữa. Chúng sẽ nằm trên cổ chúng ta, trong tai nghe, trong gọng kính. Chúng ta sẽ đeo chúng, mang chúng trong túi áo, lái xe cùng chúng.

Quy mô và phạm vi của việc này vượt xa những gì George Orwell từng hình dung trong tiểu thuyết dystopia "1984" với hình ảnh những chiếc màn hình theo dõi (telescreen) gắn trong từng căn phòng.

Và như chúng ta đều biết, câu chuyện đó đã không có kết thúc tốt đẹp.

Điều này có ý nghĩa gì với người dùng Việt Nam?

Tại Việt Nam, các thiết bị đeo thông minh và kính thông minh vẫn đang trong giai đoạn phổ cập, nhưng tốc độ tăng trưởng rất nhanh. Khi những tính năng như "Audio Intelligence" hay camera trên kính trở thành mặc định, quyền riêng tư của người không sở hữu thiết bị cũng bị ảnh hưởng.

Một số điểm cần lưu ý:

• Người dùng cần được thông báo rõ ràng khi thiết bị có khả năng ghi âm hoặc ghi hình trong môi trường xung quanh.
• Doanh nghiệp và tổ chức nên có quy định riêng về việc mang thiết bị ghi âm, ghi hình vào phòng họp hoặc không gian làm việc chung.
• Nhà lập pháp có thể sẽ cần cập nhật khung pháp lý về quyền riêng tư, bởi luật hiện hành được xây dựng cho một thời kỳ chưa có thiết bị đeo phổ biến.

Công nghệ luôn tiến về phía trước, và những tính năng như vậy thường được giới thiệu dưới dạng "tiện lợi" hay "thông minh hơn". Nhưng câu hỏi thực sự không phải là thiết bị có thể làm được gì, mà là chúng ta có quyền từ chối hay không — ngay cả khi chiếc thiết bị đó đang nằm trên cổ người đối diện.