Khi sự khan hiếm trở thành chiến lược: Chiêu bài tăng giá không hồi kết của các tập đoàn

Trong bối cảnh nước Mỹ đối mặt với làn sóng chi tiêu đình trệ và nợ thẻ tín dụng kỷ lục, một câu hỏi lớn được đặt ra: vì sao giá cả leo thang mà không bao giờ hạ nhiệt? Bài viết trên blog NoOne's Happy đã chỉ ra một thực tế phũ phàng: các tập đoàn lớn đã biến "sự khan hiếm" thành một chiến lược kinh doanh có chủ đích, liên tục tăng giá vượt xa mức cần thiết và kiên quyết không giảm giá ngay cả khi chi phí đã hạ.

Hiện tượng "tăng như tên lửa, giảm như lông vũ"

Thuật ngữ kinh tế gọi đây là Asymmetric Price Transmission (truyền dẫn giá bất đối xứng), hay thường được biết đến với cái tên dễ hình dung hơn: "Rockets and Feathers" — giá cả tăng vọt như tên lửa nhưng chỉ tụt xuống chậm rãi như lông vũ. Đại dịch COVID-19 chính là mảnh đất màu mỡ để các tập đoàn thử nghiệm chiến thuật này.

Năm 2020, khi chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy, mức chênh lệch giá so với chi phí sản xuất trung bình đã nhảy vọt từ 56% lên 72% chỉ trong một năm — mức tăng nhanh nhất kể từ năm 1955. Điều đáng nói là sau khi chuỗi cung ứng phục hồi, lợi nhuận doanh nghiệp vẫn tiếp tục tăng 50%, trong khi tiền lương thực tế theo giờ chỉ tăng vỏn vẹn 3%.

Lợi nhuận khổng lồ đè lên vai người tiêu dùng

Số liệu thống kê cho thấy bức tranh ảm đạm đến khó tin: biên lợi nhuận ròng của các công ty trong chỉ số S&P 500 đạt mức cao kỷ lục 16,9% trong quý 2/2026, trong khi tỷ trọng thu nhập của người lao động trong tổng thu nhập quốc dân giảm xuống mức thấp nhất lịch sử kể từ năm 1947. Lợi nhuận doanh nghiệp đạt 4,42 nghìn tỷ USD, gấp đôi so với năm 2010.

Một minh chứng rõ ràng khác: trong quý 2/2026, thu nhập trên mỗi cổ phiếu của S&P 500 tăng 50,4% nhưng doanh thu chỉ tăng 15,0%. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bán ít hàng hơn nhưng thu về nhiều tiền hơn nhờ giá bán cao. Giám đốc điều hành của DuPont, Edward Breen, thậm chí còn thẳng thắn tuyên bố về việc duy trì "khoảng cách" giá so với chi phí nguyên vật liệu giảm.

Tâm lý "không ai muốn là người giảm giá đầu tiên"

Tại hội nghị CNBC CFO Council cuối năm 2023, Chủ tịch Fed Richmond, Tom Barkin, đã khảo sát các giám đốc tài chính về kế hoạch giá của họ. Kết quả: đa số sẽ tăng giá, số ít giữ nguyên, và không một ai có ý định giảm giá. Một CFO giấu tên chia sẻ: "Tất cả chúng tôi như những chiếc xe trên đường cao tốc... Ai sẽ là người đạp phanh trước tiên?"

Các nhà nghiên cứu marketing như Marco Bertini (Đại học Esade) lý giải tâm lý này một cách sâu sắc: nếu một công ty là người đầu tiên giảm giá, "lợi thế cạnh tranh từ việc trở thành 'người tốt' chỉ kéo dài hai giây". Không ai muốn khơi mào một cuộc chiến giá cả khiến lợi nhuận tích lũy bao năm bốc hơi trong vài tháng.

Lịch sử dày đặc các vụ ấn định giá

Để bảo vệ cho luận điểm của mình, tác giả bài viết đã liệt kê một loạt các vụ bê bối ấn định giá nổi tiếng tại Mỹ, từ tấm nền LCD, phụ tùng ô tô, thuốc generic, chip nhớ DRAM đến thịt gia cầm và trứng. Các vụ này đều kết thúc với việc các công ty phải nộp phạt hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD.

Đáng chú ý nhất là vụ kiện chống độc quyền năm 2026 đối với ba gã khổng lồ chip nhớ Samsung, SK hynix và Micron. Họ bị cáo buộc đã cắt giảm sản lượng chip DDR3/DDR4 với lý do chuyển dịch sang sản xuất chip AI, khiến giá tăng khoảng 700% trong bốn năm. Mặc dù vụ kiện tương tự đã bị bác bỏ vào năm 2020, nhưng câu chuyện cho thấy cấu trúc thị trường độc quyền ba bên đôi khi khiến hành vi tăng giá gần như là một sự "song hành có ý thức".

Bài học từ hoàn thuế quan

Một chi tiết gây tranh cãi khác: Tòa án Tối cao Mỹ vào tháng 2/2026 đã bác bỏ các mức thuế quan theo IEEPA, mở đường cho khoảng 166 tỷ USD hoàn thuế cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, số tiền này chỉ quay trở lại túi công ty chứ không hề đến tay người tiêu dùng. Một CFO của PepsiCo cho biết họ sẽ dùng số tiền này để "bù đắp lạm phát hàng hóa", trong khi Polaris tự hào rằng "giá bán tích cực đã bù đắp nhiều hơn chi phí nguyên vật liệu tăng cao". Thậm chí, nhiều công ty còn điều chỉnh thưởng cho ban điều hành bằng cách loại trừ chi phí thuế quan khỏi bảng đánh giá hiệu quả.

Giải pháp nào cho người tiêu dùng?

Trước tình cảnh này, tác giả bài viết kêu gọi người tiêu dùng nên có hành động thiết thực, trong đó nổi bật là chiến thuật "tẩy chay có tổ chức". Dẫn chứng từ Croatia vào tháng 1/2025, khi 144.000 người tham gia một cuộc thăm dò trên Facebook để chọn ra các chuỗi siêu thị cần tẩy chay. Kết quả, doanh thu tại các chuỗi này giảm tới 53%, buộc họ phải cắt giảm giá bán. Phong trào sau đó lan rộng sang 13 quốc gia khác.

Bên cạnh đó, người tiêu dùng được khuyến khích nên trì hoãn mua sắm không cần thiết, tìm hiểu giá thành sản xuất thực tế của sản phẩm. Ví dụ, một chiếc ô tô có giá sản xuất từ 16.000-25.000 USD nhưng được bán ra với giá 48.000-50.000 USD. Quần áo có biên lợi nhuận từ 150-250%. Nội thất trung bình chênh lệch 43%. Điều này giúp người tiêu dùng có cái nhìn rõ ràng hơn về "giá trị thực" của món hàng mình định mua.

Kết luận

Bài viết đã vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về cách các tập đoàn Mỹ đang tận dụng khủng hoảng để tối đa hóa lợi nhuận, vượt xa mức cần thiết và duy trì mãi sau đó. Đối với độc giả Việt Nam, câu chuyện này cũng là một lời cảnh báo quen thuộc khi các mặt hàng thiết yếu trong nước thường xuyên biến động theo "lý do khách quan" nhưng hiếm khi giảm giá. Việc trở thành người tiêu dùng thông thái — biết mình đang trả tiền cho cái gì và sẵn sàng nói "không" với mức giá bất hợp lý — có lẽ là vũ khí mạnh mẽ nhất mà mỗi chúng ta đang có.