Kỷ nguyên 'thắt lưng buộc bụng' trong phát triển phần mềm đã kết thúc

Chúng ta đang sống trong thời đại tuyệt vời nhất để xây dựng phần mềm. Chỉ với gói thuê bao 200 USD mỗi tháng, bạn đã có quyền truy cập vào những mô hình lập trình tiên tiến nhất, đủ sức tạo ra gần như mọi thứ. Vậy tại sao phần mềm của chúng ta không tốt hơn gấp 10 lần? Và tại sao phần lớn sản phẩm vẫn trông như được thiết kế từ năm 2015, chỉ khác là nay có thêm một ô chat làm trang chủ?

Câu trả lời ngắn gọn là do cơ chế thắt lưng buộc bụng (rationing) — và nó đã chấm dứt, trong khi chúng ta chưa theo kịp.

Trước kỷ nguyên AI: phần mềm đắt để xây, rẻ để vận hành

Trước khi các công cụ lập trình AI ra đời (giai đoạn mà tác giả gọi là "BC"), bài toán kinh tế của ngành phần mềm hoàn toàn khác. Viết mã rất tốn kém, còn chạy mã thì rẻ. Việc phát triển bị nghẽn ở khâu tuyển dụng và giữ chân những kỹ sư đắt đỏ, những người lại cần thêm quản lý đắt đỏ để giữ tiến độ và đội ngũ sản phẩm đắt đỏ để xác định nên làm gì.

Băng thông kỹ thuật là nguồn lực khan hiếm nhất trong mọi công ty công nghệ, và sản phẩm chúng ta có được là kết quả của việc phân bổ nguồn lực đó một cách dè sẻn. Điều này thể hiện rõ qua những triết lý mà giới tiền bối truyền lại: MVP (sản phẩm khả dụng tối thiểu), khởi nghiệp tinh gọn, "chỉ làm một việc". Những đánh đổi mà các công ty thành công thực hiện trên đường đi lên đã định hình nên từng hạng mục sản phẩm, vì phần còn lại của ngành đều sao chép họ.

Lấy ví dụ về pull request của GitHub. Nó khởi đầu năm 2008 chỉ như một thông báo khi bạn thay đổi trên bản sao kho mã của người khác và đề nghị họ "kéo" thay đổi đó về. Về sau, tính năng này tiến hóa thành phiên bản như hiện nay với phần so sánh khác biệt, thảo luận và nút hợp nhất. Nó vốn được xây cho cộng tác mã nguồn mở, vậy mà mọi nền tảng Git khác đều sao chép, kể cả những nền tảng không phục vụ mã nguồn mở. Đến mức ngay cả những công ty cam kết xây dựng một GitHub tốt hơn cho lập trình bằng AI cũng không thoát khỏi khuôn mẫu đó. Tương tự, mô hình đối tượng lead/opportunity/pipeline của Salesforce từ năm 1999 đã trở thành định nghĩa của một hệ thống CRM, và mọi công ty CRM thành lập sau đó đều kế thừa nó.

Sau kỷ nguyên AI: kinh tế đã đảo ngược

Sau khi các công cụ lập trình AI xuất hiện (giai đoạn "AC"), nền kinh tế đã tạo ra mọi sản phẩm phần mềm chúng ta dùng hôm nay bị đảo ngược hoàn toàn. Xây dựng phần mềm trở nên rẻ, với chi phí biên để làm một tính năng mới tiến gần về không. Trong khi đó, vận hành lại trở nên đắt đỏ, bởi vì AI giờ nằm trên đường đi tới hạn của sản phẩm.

Bất kỳ sản phẩm nào dùng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đều phải gánh chi phí hàng bán thực sự (COGS) và chi phí biên thực sự cho mỗi người dùng. Phần mềm đã chuyển từ mô hình chi phí cố định cao (đội ngũ R&D đông đảo) và chi phí biên gần như bằng không (hạ tầng tính toán rẻ), sang chi phí cố định thấp (đội ngũ R&D tinh gọn hơn, nhiều tác nhân AI hơn) và chi phí biên đáng kể (các mô hình tiên tiến).

Phần mềm giờ đây trông giống ngành sản xuất hơn là SaaS.

Các sản phẩm của chúng ta được định hình bởi sự thắt lưng buộc bụng, và giai đoạn đó đã kết thúc. Nếu bạn đang xây dựng sản phẩm hôm nay, bạn không còn bị ràng buộc bởi những giới hạn của ngày hôm qua. Một sản phẩm hay tính năng mới rất rẻ và dễ làm. Thử nghiệm cũng dễ, bởi vì mã nguồn, dù phức tạp đến đâu, giờ đây đều có thể vứt bỏ và viết lại. Vậy nên phần mềm từ đây về sau phải trông hoàn toàn khác biệt và tốt hơn nhiều lần. Nhưng nó chưa như vậy, ít nhất là chưa.

Dạo một vòng phố Market ở San Francisco, bạn sẽ thấy billboard và xe buýt dán đầy quảng cáo của các công ty xây tác nhân AI. Nhìn kỹ, gần như tất cả đều là bản sao của OpenClaw khoác chiếc áo "tác nhân chuyên ngành". Ai cũng xây cùng một thứ, như thể họ không nhận ra rằng giờ đây mình có thể xây gần như bất cứ điều gì. Chúng ta đang có nhiều phần mềm hơn, chứ không phải phần mềm khác biệt hơn.

Vì sao ngành chưa bắt kịp?

Có vài lý do khiến ngành công nghệ chưa theo kịp sự kết thúc của giai đoạn thắt lưng buộc bụng:

• Tư duy cũ ăn sâu bám rễ. Những bài học về cách xây sản phẩm phần mềm thành công từ thời "BC" đã ăn sâu và khó gột rửa. Ai nói đến "tokenmaxxing" — chi tiêu token thoải mái thay vì tiết kiệm — đều bị chế giễu.
• Bán sản phẩm không thuộc hạng mục nào rất khó. Phần lớn bộ phận mua sắm mua theo hạng mục. Một CRM trông không giống CRM, dù tốt hơn 10 lần, cũng khó bán trừ khi có người tiên phong chịu rủi ro.
• Vốn vẫn chảy về các mô hình "X cho Y" đã được chứng minh. OpenClaw thành công rực rỡ, nên "OpenClaw cho X" rất dễ gọi vốn.
• Các ông lớn chỉ đang "xuất xưởng" sơ đồ tổ chức của mình. Sơ đồ đó được xây quanh số lượng nhân sự, nên thay đổi căn bản cách làm phần mềm gần như bất khả thi với họ.

Một số ràng buộc từ thời "BC" vẫn còn đúng. Kênh phân phối vẫn là hào bảo vệ lớn nhất của các ông lớn và khó nhất cho người mới. Niềm tin cần nhiều năm để gây dựng, đặc biệt với người tiêu dùng. Mã thì rẻ để viết nhưng không rẻ để bảo trì: một sản phẩm đang mở rộng quy mô cần tổ chức khác với một sản phẩm đang đi từ số 0 đến số 1, và phần lớn người nói về tokenmaxxing chỉ nói về việc tung sản phẩm. Và mỗi người dùng giờ đều tốn token. Nhưng không lý do nào trong số đó giải thích được vì sao phần mềm chúng ta xây vẫn trông như từ năm 2015.

Bài học từ lịch sử điện khí hóa

Để hiểu rõ hơn độ trễ này, hãy nhìn vào ngành sản xuất Mỹ: phải mất khoảng bốn thập kỷ để ngành này ghi nhận được lợi ích năng suất sau khi điện được thương mại hóa vào đầu thập niên 1880. Các nhà máy đầu tiên chỉ thay động cơ hơi nước bằng một động cơ điện lớn duy nhất, vẫn dẫn động đúng những trục và dây đai cũ, nên lợi ích năng suất chỉ ở mức khiêm tốn. Lợi ích thực sự chỉ đến khi các nhà máy thiết kế lại mặt bằng quanh một động cơ nhỏ gắn trên từng máy.

Ngành phần mềm vẫn chưa thiết kế lại "mặt bằng nhà máy" của mình, và những công ty làm được điều đó trước đối thủ có cơ hội lớn đạt được vận tốc thoát ly.

Hai hình thức của sự bắt kịp

Thứ nhất, xây lại từ nền tảng. GitHub sẽ không bị thay thế bởi một "GitHub mới và tốt hơn" có gắn AI, mà bởi một công ty tư duy lại cộng tác mã cho cả con người và tác nhân AI, trong thế giới mà con người đọc mã ngày càng ít. Tương tự, Salesforce sẽ không bị thay thế bởi một CRM "AI-first", mà bởi công ty giải quyết bài toán CRM từ những nguyên lý đầu tiên, không vướng víu mô hình đối tượng hiện có. Có rất nhiều công ty đang được cấp vốn để xây phiên bản AI-native của một hạng mục sẵn có, nhưng rất ít người xây dựng hình hài của hạng mục đó trong thế giới không còn thắt lưng buộc bụng.

Thứ hai, đóng gói sản phẩm. Triết lý "chỉ làm một việc" không còn phù hợp trong thế giới hậu thắt lưng buộc bụng. Các công ty giờ có thể "nấu cả đại dương", gom nhiều sản phẩm hơn vào một gói, tích lũy giá trị và nắm giữ quan hệ khách hàng. Rippling và PostHog là những người tiên phong, họ đã gom nhiều sản phẩm liên quan từ rất lâu trước khi có tác nhân AI. Chúng ta sẽ còn thấy những cặp ghép trông kỳ lạ cho đến khi hiểu lý do, chẳng hạn Stripe mua lại OpenRouter hay Ramp ra mắt bộ định tuyến LLM của riêng mình. Cả hai đều là công ty tài chính đang bám theo đường chi phí mới của phần mềm: token.

Giai đoạn thắt lưng buộc bụng đã kết thúc trước khi thói quen cũ của chúng ta chấm dứt, và chúng ta đang ở khoảng trống kỳ lạ trước khi mọi người bắt kịp và gột rửa những triết lý cũ về xây dựng sản phẩm. Lợi thế thuộc về những người chưa từng học cách tiết kiệm.