Leo núi nhờ chatbot AI: Khi lời khuyên của máy móc suýt lấy mạng người

Chuyện xảy ra ở bang California (Mỹ): ba người đi leo núi trẻ tuổi gọi cứu hộ khi đang mắc kẹt trên một vách đá cheo leo ở núi Shasta. Họ mang không đủ thức ăn, đánh giá quá cao thể lực của mình và thay vì quay về lúc chiều muộn, lại tiếp tục lên đỉnh lúc 7 giờ 30 tối rồi phải xuống núi trong bóng tối. Điều đáng chú ý: cả ba thừa nhận một phần nguyên nhân là do họ tin tưởng vào chatbot AI Gemini của Google.

Loạt sự cố đáng báo động

Không chỉ có vậy. Theo ông Nick Meyers, quản lý chương trình Trung tâm Leo núi và Phòng chống Tuyết lở vùng Hoang dã Mount Shasta thuộc Sở Kiểm lâm Mỹ, một du khách khác đã dựng lều ngay cạnh biển "Cấm cắm trại" và khăng khăng rằng mình có quyền làm vậy vì AI nói thế. Một người đàn ông khác lang thang ở đầu đường mòn với tấm bản đồ do AI tạo ra, trong đó các địa danh quan trọng bị vẽ nhầm sang phía bên kia ngọn núi.

Tại British Columbia (Canada), đội trực thăng đã giải cứu một thiếu niên 16 tuổi khỏi gờ đá hiểm trở trên tuyến Widowmaker Arete. Cậu bé cho biết đã dùng chatbot Claude của Anthropic để lên kế hoạch chuyến đi. Riêng tại Vườn quốc gia Grand Teton (bang Wyoming), tỷ lệ du khách dùng AI để tra cứu thông tin du lịch đã tăng từ 0 lên 26% chỉ trong một năm — một con số khiến giới quản lý công viên lo ngại.

"Chúng tôi gặp rất nhiều người đến mà không chuẩn bị gì. Nhóm này ít ra còn có cố gắng tìm hiểu. Nhưng tôi nghĩ họ đã tắt não đi." — Nick Meyers, Sở Kiểm lâm Mỹ

Vì sao AI lại nguy hiểm hơn các công cụ cũ?

Một số cựu binh cứu hộ cho rằng chatbot AI chỉ là công cụ mới nhất khiến người ta gặp rắc rối, giống như Instagram gây ra các vụ tai nạn cách đây khoảng một thập kỷ, hay việc phụ thuộc vào Google Maps trước đó. Tuy nhiên, AI mang đến rủi ro đặc thù.

Thứ nhất, chatbot có thể "ảo giác" (hallucination) — trình bày thông tin sai lệch một cách đầy thuyết phục. Câu trả lời có thể được tổng hợp từ các luồng Reddit, video YouTube lỗi thời, thậm chí bịa hoàn toàn, nhưng vẫn mang giọng điệu chắc chắn như chuyên gia.

Thứ hai, theo Giáo sư Chris Flathmann từ Đại học Clemson, người nghiên cứu về AI và cứu hộ, việc dùng chatbot dễ dẫn đến hiện tượng "đầu hàng nhận thức" (cognitive surrender):

"Khi làm việc với hệ thống AI, con người có thể lún quá sâu đến mức từ bỏ tư duy phản biện. Khi AI giả vờ là chuyên gia về một lĩnh vực bạn không rành, bạn không thể phản biện vì bạn đâu có chuyên môn."

Và một khi đã ngừng tư duy phản biện, rất khó lấy lại — đặc biệt trong tình huống hoang dã đầy căng thẳng. Khác với TikTok hay Instagram chỉ gợi cảm hứng, AI đưa ra chỉ dẫn cụ thể kèm lời động viên, đúng hay sai đều như nhau.

Lời khuyên cho người đi bụi và leo núi

Dù dùng công cụ gì, các chuyên gia đều đưa ra cùng một khuyến nghị: hãy kiểm chứng thông tin bằng các nguồn đáng tin cậy — bản đồ và website chính thức của cơ quan quản lý đất công cập nhật mới nhất, website hiệp hội đường mòn hoặc sách hướng dẫn. Tốt hơn nữa là trao đổi trực tiếp với hướng dẫn viên, kiểm lâm viên.

"Nếu bạn định đi vào những nơi có thể lấy mạng bạn, hãy nghiêm túc trong khâu chuẩn bị." — Nick Meyers

Đối với người dùng Việt Nam đang chuộng các chuyến trekking như Fansipan, Tà Năng – Phan Dũng hay Tây Côn Lĩnh, bài học này càng đáng lưu tâm: AI có thể giúp lên lịch trình nhanh hơn, nhưng tuyệt đối không thay thế được kinh nghiệm thực địa và sự thận trọng. Một câu trả lời sai của chatbot ở vùng rừng núi không chỉ gây phiền toái — nó có thể là ranh giới giữa một chuyến đi đáng nhớ và một cuộc gọi cứu hộ lúc nửa đêm.