Lịch sử trớ trêu: Các ông lớn AI liên tục kêu gọi quản lý, nhưng kết quả chẳng bao nhiêu

Minh họa về các nhà lãnh đạo công nghệ và quy định AI

Trong vài ngày gần đây, hàng loạt nhân vật kiếm được rất nhiều tiền từ trí tuệ nhân tạo đã cùng lên tiếng rằng đã đến lúc phải làm mọi thứ chậm lại trước khi chúng ta mất kiểm soát. Từ Sam Altman của OpenAI, Dario Amodei của Anthropic, Demis Hassabis của Google DeepMind, Satya Nadella của Microsoft cho tới Elon Musk của X — tất cả đều đồng thanh cảnh báo.

Khi những người hưởng lợi trực tiếp từ một công nghệ tuyên bố nó nguy hiểm và cần bị quản lý, luôn có lý do để hoài nghi. Nhưng dù động cơ là gì, đây tuyệt đối không phải lần đầu giới lãnh đạo AI gióng lên hồi chuông cảnh báo.

Mối lo về máy móc thông minh đã có từ thế kỷ 19

Ngay từ năm 1863, trước thuyết tiến hóa của Charles Darwin, tác giả Samuel Butler đã cảnh báo về những cỗ máy tự tái tạo thông minh có thể thay thế con người. Trong cuốn Erewhon xuất bản năm 1872, ông mô tả một xã hội hư cấu đã quản lý máy móc đến mức khiến chúng biến mất để tránh sự sụp đổ của nhân loại.

Cha đẻ ngành máy tính Alan Turing cũng từng cảnh báo trong một bài giảng năm 1951 rằng AI sẽ "gặp phải sự phản đối dữ dội", bởi những cỗ máy bất tử sẽ "không mất nhiều thời gian để vượt qua sức mạnh yếu ớt của chúng ta" và cuối cùng sẽ "nắm quyền kiểm soát".

Những lời kêu gọi can thiệp cũng không hề mới. Năm 2000, nhà khoa học Bill Joy của Sun Microsystems viết rằng robot tự tái tạo có thể nguy hiểm hơn cả vũ khí hạt nhân. Đến năm 2009, nhà nghiên cứu Eric Horvitz của Microsoft đã quy tụ các chuyên gia AI hàng đầu để bàn về việc "tạo ra các chính sách có thể hạn chế hành vi của các hệ thống tự trị".

Elon Musk — người khởi xướng xu hướng hiện đại

Làn sóng các ông lớn AI hiện đại kêu gọi quản lý khoản đầu tư của chính mình dường như bắt đầu từ Elon Musk. Tháng 7/2017, khi phát biểu trước các thống đốc bang của Mỹ, Musk đã đầu tư 38 triệu USD vào OpenAI cùng cổ phần tại ít nhất hai công ty AI khác.

"AI là trường hợp hiếm hoi mà chúng ta cần chủ động quản lý thay vì phản ứng sau. Bởi tôi nghĩ đến khi chúng ta phản ứng trong quản lý AI thì đã quá muộn."

Đến tháng 3/2018, ông còn nhấn mạnh: "AI nguy hiểm hơn cả vũ khí hạt nhân. Vậy tại sao chúng ta không có cơ quan giám sát nào?"

Làn sóng kêu gọi từ các tập đoàn công nghệ

Song song với Musk, nhiều lãnh đạo công nghệ khác cũng lần lượt lên tiếng:

• Tháng 3/2018: Mark Zuckerberg tuyên bố "thực sự không chắc chúng ta không nên bị quản lý", chủ yếu xoay quanh trách nhiệm pháp lý với nội dung do AI kiểm duyệt.
• Tháng 12/2018: Chủ tịch Microsoft Brad Smith mở đường cho quản lý tự nguyện, cho rằng chính phủ nên xây dựng "nền tảng trách nhiệm" cho công nghệ nhận diện khuôn mặt.
• Tháng 1/2020: CEO Alphabet Sundar Pichai viết trên Financial Times rằng "không còn nghi ngờ gì nữa, AI cần được quản lý".
• Tháng 3/2023: Elon Musk cùng hàng loạt nhà nghiên cứu ký thư kêu gọi tạm dừng các "thí nghiệm AI khổng lồ" trong 6 tháng. Chỉ hai tuần sau, Musk tuyên bố thành lập công ty AI riêng.

Nước đi của OpenAI và Anthropic

Tháng 5/2023, Sam Altman xuất hiện trước Thượng viện Mỹ và đồng ý rằng Quốc hội nên thành lập một cơ quan mới để quản lý AI. Cùng thời điểm, CEO Anthropic cảnh báo các thượng nghị sĩ rằng AI có thể giúp tạo ra vũ khí sinh học.

Đến tháng 5/2023, một tuyên bố gồm 22 từ đã gây chấn động: "Giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng từ AI nên là ưu tiên toàn cầu, ngang hàng với các rủi ro quy mô xã hội khác như đại dịch và chiến tranh hạt nhân." Cả Altman và Hassabis đều ký tên.

Từ tháng 7/2023 đến tháng 5/2024, hàng loạt thỏa thuận không ràng buộc được ký kết với các chính phủ: cam kết với Nhà Trắng về phát triển AI có trách nhiệm, thỏa thuận an toàn AI tại Mỹ, các thỏa thuận tại Hội nghị thượng đỉnh AI ở Anh và Seoul. Tất cả đều mang tính tự nguyện và thiếu cơ chế thực thi.

Từ thỏa thuận tự nguyện đến luật thực sự

Năm 2024 chứng kiến một bước ngoặt hiếm hoi khi dự luật an toàn AI SB 1047 của California được đưa ra. Elon Musk và Anthropic đã ủng hộ, nhưng Thống đốc Gavin Newsom đã phủ quyết với lý do "đây không phải là cách tiếp cận tốt nhất để bảo vệ công chúng".

Phải đến tháng 9/2025, dự luật SB 53 của California mới thực sự trở thành luật — một tiêu chuẩn minh bạch với yêu cầu báo cáo an toàn và bảo vệ người tố giác. Đáng chú ý, OpenAI đã vận động hành lang chống lại dự luật này.

Kịch bản năm 2026: Khi mọi thứ vỡ lở

Mùa hè năm 2026, sự việc trở nên nghiêm trọng khi thông tin về các tác nhân AI ngoài tầm kiểm soát tấn công các công ty khác bị công bố. OpenAI tuyên bố đã giảm tốc độ vào tháng 8. Đến ngày 8/9, một nhà nghiên cứu an toàn cấp cao của Anthropic từ chức để phản đối, tuyên bố có 10% khả năng AI có thể tiêu diệt toàn bộ loài người vào cuối thập kỷ này.

Giờ đây, ngành AI dường như đã đồng thuận về việc làm chậm tốc độ phát triển. Dario Amodei viết trong bài luận "We Must Pace the Frontier" rằng "phương pháp hiệu quả nhất để kiểm soát tốc độ là thông qua quy định nhắm vào tất cả các công ty AI tiên phong của Mỹ", thậm chí gợi ý chính phủ có thể cử người vào bên trong các công ty AI.

Nhưng vẫn còn nhiều chia rẽ

Không phải ai cũng muốn đi xa đến vậy. Sam Altman cho rằng "nơi chúng ta cần chính phủ giúp đỡ là điều phối quốc tế. Nhưng trước tiên chúng ta nên làm những gì có thể". Mark Zuckerberg lại tỏ ra không đồng tình khi ngày 15/9 khẳng định mỗi công ty có trách nhiệm riêng, và nhấn mạnh rằng "bất kỳ chính sách nào làm chậm việc phát hành mô hình của Mỹ — dù chỉ một tháng — đều có thể gia tăng rủi ro đáng kể".

Điều đáng lưu ý là dưới chính quyền Trump, khả năng có quy định ràng buộc thực sự gần như rất thấp, khi chính quyền đã phát tín hiệu muốn ngành này tăng tốc hết mức. Trump thậm chí gọi những lo ngại về AI là "một âm mưu bệnh hoạn".

Dù các công ty này có thực sự muốn quy định mà họ đang kêu gọi hay không, đây vẫn là một trong những hồi chuông lớn nhất mà họ từng gióng lên — và cả thế giới đang theo dõi.

Câu hỏi đặt ra cho độc giả Việt Nam: Khi các ông lớn công nghệ vừa kêu gọi quản lý vừa vận động chống lại luật cụ thể, đâu mới là giới hạn thực sự của sự tự nguyện? Và liệu Việt Nam có nên học hỏi mô hình minh bạch như SB 53, hay chờ đợi các chuẩn mực quốc tế rõ ràng hơn trước khi xây dựng khung pháp lý cho AI?