Loại nhựa tưởng vô hại có thể đang âm thầm thúc đẩy bệnh gan nhiễm mỡ

Các nhà khoa học vừa phát hiện mối liên hệ đáng lo ngại giữa một trong những loại nhựa phổ biến nhất hành tinh và bệnh gan nhiễm mỡ. Đáng chú ý hơn, loại nhựa này từ lâu vẫn được giới nghiên cứu xem là "vô hại" đối với cơ thể người.

Loại nhựa phổ biến nhất thế giới bị "bỏ quên"

Polyethylene chiếm khoảng một phần ba sản lượng nhựa toàn cầu. Chúng ta bắt gặp nó mỗi ngày: từ màng bọc thực phẩm, hộp đựng đồ, bao bì nhựa cho đến lớp lót bên trong các loại cốc uống nước. Vậy mà theo nhóm nghiên cứu tại Trường Y thú y và Khoa học Y sinh (VMBS) thuộc Đại học Texas A&M, giới khoa học lại dành rất ít sự chú ý cho tác động của nó lên gan so với các loại vi nhựa khác.

Vi nhựa polyethylene len lỏi vào cơ thể người qua thực phẩm và nước uống

"Chưa có nghiên cứu nào thực sự tìm hiểu tác động của polyethylene lên sức khỏe gan, trong khi đây lại là loại nhựa được sản xuất nhiều nhất", tiến sĩ Adi Joshi, phó giáo sư tại Khoa Sinh lý và Dược lý Thú y của VMBS, cho biết. "Điều chúng tôi biết hiện nay là những hạt vi nhựa này, đặc biệt là polyethylene, ảnh hưởng đến cơ chế phòng vệ và sửa chữa tự nhiên của gan".

Vi nhựa và bệnh gan nhiễm mỡ

Gan nhiễm mỡ hình thành khi lượng mỡ dư thừa tích tụ quá mức bên trong tế bào gan. Theo Quỹ Gan Hoa Kỳ (American Liver Foundation), căn bệnh này ảnh hưởng đến khoảng 25% dân số toàn cầu, biến nó thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng.

Nhóm của Joshi đã kiểm tra liệu việc phơi nhiễm với polyethylene có thể thúc đẩy bệnh gan nhiễm mỡ hay không. Kết quả cho thấy việc tiếp xúc với loại nhựa này làm gia tăng các dấu hiệu bệnh gan nhiễm mỡ ngay cả khi không có chế độ ăn uống thiếu lành mạnh. Và khi vi nhựa kết hợp với một chế độ ăn giàu chất béo, fructose và cholesterol, các biểu hiện bệnh gan càng trở nên trầm trọng hơn.

Những kết quả này gợi ý rằng việc phơi nhiễm với các chất ô nhiễm môi trường và thói quen ăn uống kém lành mạnh có thể cộng hưởng lẫn nhau, khiến tổn thương gan ngày càng nặng.

"Những người theo chế độ ăn kiểu phương Tây, với các món như hamburger và nước ngọt, có thể có nguy cơ tiến triển thành bệnh gan nhiễm mỡ cao hơn nếu họ cũng phơi nhiễm với polyethylene", Joshi nhận định.

Điều bất ngờ từ loại nhựa tưởng chừng "trơ"

Phát hiện này đặc biệt gây ngạc nhiên bởi polyethylene từ trước đến nay vẫn được xem là vật liệu tương đối trơ về mặt sinh học. Nói cách khác, giới khoa học thường cho rằng nó ít có khả năng tương tác với các hệ thống sinh học hơn so với những chất có tính phản ứng cao.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cho thấy polyethylene có thể ảnh hưởng đến chức năng gan theo những cách mà trước đây bị bỏ qua. Những tác động này xuất hiện cả khi đứng độc lập lẫn khi kết hợp với các yếu tố nguy cơ từ chế độ ăn uống, đặt ra câu hỏi quan trọng về cách loại nhựa phổ biến này tương tác với quá trình trao đổi chất và các cơ chế bảo vệ của cơ thể.

Bản đồ phân tử chỉ ra "điểm nóng" tổn thương gan

Để hiểu rõ hơn về vị trí và cách thức polyethylene gây ra những thay đổi sinh học, nhóm Texas A&M đã hợp tác với các nhà khoa học tại Đại học Oklahoma và áp dụng một kỹ thuật mạnh mẽ mang tên spatial transcriptomics (phiên mã không gian).

Công nghệ này cho phép nghiên cứu hoạt động của gene trong khi vẫn bảo toàn thông tin về vị trí của từng tế bào trong mô. Thay vì chỉ đo lường gene nào đang hoạt động, các nhà khoa học có thể xác định chính xác nơi diễn ra những thay đổi sinh học.

Bằng phương pháp này, nhóm nghiên cứu đã lập bản đồ các vùng gan bị tổn thương do phơi nhiễm polyethylene và xác định những con đường phân tử có thể giải thích các tác động.

Một phát hiện quan trọng liên quan đến PPAR-alpha, một protein giúp điều hòa quá trình chuyển hóa chất béo trong gan. Nhóm nghiên cứu phát hiện polyethylene kích hoạt protein này, cho thấy nó đóng vai trò đáng kể trong phản ứng của gan trước vi nhựa. Họ cũng xác định ANXA2, một gene liên quan đến sửa chữa mô, là một nhân tố tiềm năng khác trong quá trình bệnh lý.

Joshi tin rằng việc thấu hiểu những con đường sinh học này cuối cùng có thể giúp các nhà nghiên cứu tìm ra phương pháp điều trị tiềm năng nhằm giảm bớt tác hại của vi nhựa.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Dù phát hiện này hé lộ mối liên hệ chưa từng được khai thác giữa polyethylene và bệnh gan nhiễm mỡ, vẫn còn nhiều câu hỏi quan trọng chưa có lời giải đáp.

Nhóm nghiên cứu dự định tìm hiểu liệu phơi nhiễm polyethylene có thể góp phần gây ra các dạng bệnh gan tiến triển hơn, bao gồm xơ gan (fibrosis) - tình trạng tổn thương gan lặp đi lặp lại dẫn đến tích tụ mô sẹo, cản trở khả năng hoạt động bình thường của cơ quan này. Họ cũng sẽ xem xét liệu việc nhắm vào con đường PPAR-alpha có thể giúp bảo vệ gan khỏi tổn thương liên quan đến vi nhựa hay không.

"Đây là nghiên cứu tiên phong cho thấy polyethylene có thể góp phần gây bệnh gan nhiễm mỡ, và việc sử dụng spatial transcriptomics đã xác định chính xác vị trí tổn thương bên trong gan", Joshi nói. "Các loại vi nhựa khác cũng có thể gây hại cho gan, và chúng ta chắc chắn cần tìm hiểu thêm về những nhóm vi nhựa khác".

Ý nghĩa đối với người dùng tại Việt Nam

Vi nhựa đã lan rộng đến gần như mọi ngóc ngách của môi trường, xuất hiện trong nước biển, nước uống và thậm chí bên trong cơ thể người. Tại Việt Nam, nơi thói quen sử dụng hộp xốp, túi nilon và đồ nhựa dùng một lần vẫn rất phổ biến trong sinh hoạt hằng ngày, những phát hiện này càng đáng để lưu tâm.

Việc kết hợp giữa phơi nhiễm vi nhựa và chế độ ăn nhiều đồ ăn nhanh, nước ngọt - vốn đang ngày càng phổ biến ở các đô thị lớn - có thể tạo ra "công thức" bất lợi cho sức khỏe gan. Đây là lời nhắc nhở rằng bên cạnh việc cải thiện chế độ ăn, việc hạn chế tiếp xúc với đồ nhựa dùng một lần cũng có thể là một bước bảo vệ sức khỏe đáng cân nhắc.

Các phát hiện này làm gia tăng lo ngại về những hệ quả sức khỏe tiềm ẩn của vi nhựa, dù vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định cách những quan sát trong phòng thí nghiệm này chuyển hóa thành thực tế phơi nhiễm hằng ngày ở con người.

Với Joshi, khám phá này cho thấy vì sao giới khoa học cần nhìn xa hơn những yếu tố nguy cơ quen thuộc như chế độ ăn khi nghiên cứu các bệnh mãn tính. Khi nghiên cứu tiếp tục, việc hiểu rõ cách các chất ô nhiễm môi trường phổ biến tương tác với cơ thể có thể hé lộ những nhân tố gây hại cho sức khỏe lâu dài mà trước đây chưa được nhận diện.