Phát hiện dạng ô nhiễm nhựa mới: "San hô nhựa" — mối đe dọa ngầm với rạn san hô

Các nhà khoa học vừa công bố một dạng ô nhiễm nhựa chưa từng được ghi nhận, hình thành khi nhựa nóng chảy thấm sâu vào xương san hô chết. Phát hiện này được xem là lời cảnh báo về sức ép ngày càng lớn mà con người đang tạo ra lên các rạn san hô — hệ sinh thái vốn đã mong manh trước biến đổi khí hậu.

Mảnh san hô bị nhựa nóng chảy thấm vào

"San hô nhựa" — khái niệm mới trong danh mục ô nhiễm

Trong các đợt khảo sát rác thải thường kỳ trên các bãi biển ở Okinawa, Nhật Bản, nhóm nghiên cứu phát hiện những đốm nhỏ, màu sắc rực rỡ lẫn trong các mảnh san hô nhạt màu. Khi mang về phòng thí nghiệm phân tích bằng quang phổ và kính hiển vi, họ xác định đó là các polyme nhựa từ vật dụng gia đình thông thường đã bị nóng chảy và thấm không thể tách rời vào các lỗ xương của san hô chết.

Trong bài báo mới công bố trên tạp chí Marine Pollution Bulletin, nhóm nghiên cứu từ Viện Khoa học và Công nghệ Okinawa (OIST) cùng Đại học Ryukyus đặt tên cho hiện tượng này là "plasticoral" (tạm dịch: san hô nhựa). Đây là một dạng của plastiglomerate — loại mảnh vụn lai được tạo thành từ nhựa kết hợp với vật liệu tự nhiên.

Theo nhóm tác giả, plasticoral là minh chứng hữu hình cho tác động lâu dài của ô nhiễm nhựa lên các hệ sinh thái rạn san hô, vốn đã bị đe dọa bởi biến đổi khí hậu và nhiều hoạt động khác của con người.

Cơ chế hình thành và nguồn gốc

Các mảnh plasticoral được thu thập tại các bãi biển trên đảo Okinawa, trong đó có những mẫu lấy từ bãi Ibu và bãi Sosu — cả hai đều nằm trong Vườn Quốc gia Yanbaru được bảo vệ ở phía bắc Okinawa. Mỗi mẫu có kích thước khoảng 20–30 mm.

Một nguồn gốc được xem là khả dĩ nhất chính là lửa trại trên bãi biển: nhiệt độ từ đám lửa làm nóng chảy nhựa và khiến polyme bám chặt vào các mảnh san hô vụn. Nhóm nghiên cứu thậm chí đã tìm thấy một mẫu plasticoral ở đáy hố lửa trại trên bãi Sosu.

Cận cảnh mẫu plasticoral thu thập tại bãi biển Okinawa

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu để xác định chính xác nguồn gốc của plasticoral cũng như những tác động độc hại tiềm tàng của chúng lên sinh vật rạn san hô.

Vì sao mảnh san hô vụn lại quan trọng?

San hô vụn trên bãi biển có thể bị sóng cuốn ngược trở lại biển và đóng vai trò thiết yếu trong rạn san hô:

• Giá thể ổn định cho san hô non bám vào và phát triển
• Nơi trú ẩn nhờ hình dạng lồi lõm, giúp cá con và sinh vật nhỏ tránh dòng chảy mạnh và kẻ săn mồi

Khi nhựa cứng lại trong các lỗ xương san hô, cấu trúc tự nhiên này bị biến đổi và có thể mất đi chức năng sinh thái vốn có.

Những rủi ro đã được chứng minh từ trước

Dù cần thêm nghiên cứu, các công trình trước đây đã chỉ ra rằng hóa chất rò rỉ từ polyme thông thường có thể cản trở quá trình sinh sản của san hô. Ngoài ra, các mảnh nhựa còn được phát hiện có khả năng mang theo mầm bệnh của san hô và lan truyền ngược lên chuỗi thức ăn biển.

"Nhựa là vật liệu được sản xuất phổ biến thứ ba trên thế giới, chỉ sau xi măng và thép. Nhưng trong khi hai vật liệu kia phân hủy qua hàng thiên niên kỷ, nhựa tồn tại nguyên vẹn lâu hơn rất nhiều."

Chính vì vậy, các nhà địa chất tương lai có thể sẽ xác định được giai đoạn từ những năm 1950 trở đi — thường được gọi là "Plasticene" (Kỷ Nhựa) — như một lớp nhựa đặc trưng riêng biệt trong vỏ Trái Đất.

Hệ sinh thái rạn san hô chịu áp lực từ ô nhiễm nhựa

Góc nhìn cho Việt Nam

Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có lượng rác thải nhựa ra biển lớn nhất thế giới, và các rạn san hô trải dọc bờ biển từ Quảng Ninh đến Kiên Giang cũng đang chịu áp lực kép từ ô nhiễm và nước biển ấm lên. Phát hiện về plasticoral tại Okinawa — một quần đảo có điều kiện khí hậu cận nhiệt đới tương đồng với nhiều vùng biển Việt Nam — là lời nhắc nhở rằng các chương trình quan trắc rác thải ven biển trong nước nên bổ sung tiêu chí nhận diện các dạng nhựa biến đổi nhiệt, không chỉ đếm số lượng chai lọ hay túi nilon.

Việc kiểm soát các hoạt động đốt lửa trại, đốt rác tự phát trên bãi biển và tăng cường thu gom rác nhựa tại các khu bảo tồn biển có thể là những bước đi thiết thực, chi phí thấp để hạn chế sự hình thành của dạng ô nhiễm mới này.