"Màn hình không hủy hoại tâm trí giới trẻ" – góc nhìn từ một nhà tâm lý học Gen Z

Lo ngại ngày càng tăng về smartphone và mạng xã hội đã thúc đẩy các tuyên bố rằng màn hình đang gây ra một đại dịch bệnh tâm thần ở thanh thiếu niên. Nhưng bằng chứng khoa học cho quan điểm này vẫn còn mâu thuẫn và thường bị phóng đại, khi nhiều nghiên cứu không phân biệt được tương quan với nhân quả. Sự cô đơn, bất ổn gia đình, hỗ trợ xã hội và khả năng phục hồi dường như là những yếu tố dự báo mạnh mẽ hơn nhiều đối với sức khỏe tinh thần của giới trẻ so với thời gian dùng màn hình.

Khi một "ca điển hình" lại phản bác chính quan điểm đó

Là một thành viên của thế hệ Gen Z, tôi đã nghiên cứu tác động của mạng xã hội lên sức khỏe tâm thần vị thành niên từ một góc nhìn mà hầu hết các nhà nghiên cứu tâm lý học không có: tôi lớn lên dưới ảnh hưởng của nó.

Từ 12 đến 17 tuổi, tôi bị béo phì, cô lập về mặt xã hội và nghiện trò chơi nhập vai giả tưởng RuneScape. Tôi học tại nhà, sống với chỉ mẹ và hiếm khi ra ngoài. Tôi đã ghi log hơn 10.000 giờ chỉ riêng trong trò chơi đó, gần một phần ba quãng đời thức giấc của mình trong những năm tháng ấy.

Con số ấy chưa tính vô số giờ khác tôi dành cho các trò chơi điện tử khác, truyền hình và tất nhiên là cả mạng xã hội. Tôi kết bạn qua các phòng chat trực tuyến và các trang web kết bạn qua thư vì ngoài đời tôi không có ai. Trung bình mỗi ngày tôi dành hơn 10 giờ trước các thiết bị.

Màn hình và những viên thuốc - minh họa mối quan hệ giữa thiết bị số và sức khỏe tinh thần

Nếu từng có một nghiên cứu điển hình cho tuyên bố rằng màn hình hủy hoại tâm trí giới trẻ, tôi có vẻ sẽ khớp với nó. Vậy mà giờ đây tôi là một nhà tâm lý học phát triển 26 tuổi với bằng tiến sĩ từ Harvard. Tôi có sức khỏe tinh thần và thể chất tốt, với những tình bạn sâu sắc cả trên mạng lẫn ngoài đời.

Có thể tôi là ngoại lệ. Hoặc cũng có thể những tác hại đã bị thổi phồng.

Cuốn sách gây tranh cãi và lỗ hổng khoa học

Cuốn sách bán chạy "The Anxious Generation" của Jonathan Haidt lập luận rằng smartphone và mạng xã hội đã "tái lập trình" tuổi thơ và gây ra một đại dịch bệnh tâm thần. Cuốn sách đã góp phần truyền cảm hứng cho các biện pháp hạn chế mạng xã hội ở Australia và một số bang của Mỹ, đồng thời định hình cách một thế hệ cha mẹ nghĩ về công nghệ.

Hạn chế thời gian dùng màn hình và quyền truy cập mạng xã hội là những mong muốn hợp lý trong việc nuôi dạy con. Nhưng xét trên phương diện chính sách công, lập luận ủng hộ việc quản lý dựa trên nền tảng khoa học yếu hơn nhiều so với điều mà những người ủng hộ tuyên bố.

Tương quan không phải là nhân quả.

Lập luận của Haidt dựa trên quan sát rằng các chỉ số sức khỏe tâm thần vị thành niên xấu đi quanh năm 2010, khi smartphone và các ứng dụng mạng xã hội phổ biến với giới trẻ như Instagram và Snapchat bắt đầu lan rộng. Nhưng tương quan không phải là nhân quả, và nghiên cứu cho thấy phần nào của cái gọi là khủng hoảng sức khỏe tâm thần thực chất là một đại dịch chẩn đoán quá mức. Các nền dân chủ phương Tây giàu có với tỷ lệ sử dụng smartphone cao nhất cũng chứng kiến việc mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tâm thần và một sự chuyển dịch văn hóa hướng tới việc nhận diện và dán nhãn cho những đau khổ tâm lý, như Abigail Shrier lập luận trong cuốn sách "Bad Therapy" năm 2024.

Trong khi đó, giới trẻ lại đang làm tốt hơn ở nhiều khía cạnh khác: ít phạm tội hơn, ít hút thuốc hơn, ít dùng ma túy hơn, ít mang thai ở tuổi teen hơn và ít bỏ học trung học hơn. Nếu mạng xã hội thực sự đang "tái lập trình" bộ não vị thành niên, chúng ta sẽ kỳ vọng tác hại nhất quán hơn, chứ không phải sự xấu đi có chọn lọc ở một số thước đo và sự cải thiện ở những thước đo khác.

Bằng chứng thực sự nói gì

Nhiều nghiên cứu đã báo cáo về mối liên hệ giữa việc dùng mạng xã hội và các vấn đề sức khỏe tâm thần ở giới trẻ. Tuy nhiên, một phân tích năm 2024 trên tạp chí JAMA Pediatrics đối với 143 nghiên cứu với dữ liệu từ hơn 1 triệu thanh thiếu niên trên toàn thế giới cho thấy mối liên hệ giữa việc dùng mạng xã hội và sức khỏe tâm thần kém ở giới trẻ là nhỏ, không nhất quán giữa các nghiên cứu và chủ yếu rút ra từ các mẫu cộng đồng phi lâm sàng.

Một lý do khiến các nghiên cứu đưa ra kết quả trái chiều là nhiều nghiên cứu không tính đến các yếu tố như đặc điểm tính cách và hỗ trợ xã hội – những yếu tố dự báo độc lập cho cả việc dùng màn hình nhiều lẫn sự đau khổ tinh thần. Ví dụ, việc dùng mạng xã hội có thể liên quan đến lo âu và cô đơn, không phải vì nó gây ra chúng, mà vì những người lo âu xã hội có xu hướng tìm kiếm kết nối trực tuyến nhiều hơn. Khi kiểm soát thống kê các yếu tố như vậy, mối quan hệ giữa mạng xã hội và sức khỏe tâm thần thường biến mất.

Tôi không phủ nhận khả năng một số trẻ em bị tổn hại bởi một số nội dung trong một số bối cảnh nhất định. Nhiều người trong thế hệ của tôi đã từng tiếp xúc trực tuyến với những hình ảnh bạo lực, khiêu dâm mà không đứa trẻ nào nên gặp. Nhưng tuyên bố bao quát rằng việc dùng mạng xã hội gây ra bệnh tâm thần ở cả một thế hệ không khớp với bằng chứng.

Điều thực sự định hình sức khỏe tinh thần của giới trẻ

Màn hình không gây ra vấn đề của tôi. Chúng là những cơ chế đối phó cho những vấn đề đã tồn tại từ trước: sự cô đơn, bất ổn gia đình, lo âu xã hội, một người cha vắng mặt. Các biến số dự báo sức khỏe tâm thần của giới trẻ không phải là số giờ dùng mạng xã hội, mà là hỗ trợ xã hội, khả năng phục hồi và cảm giác thuộc về. Để giúp đỡ những thanh thiếu niên đang gặp khó khăn, bằng chứng chỉ ra rằng chúng ta nên củng cố những năng lực ấy, chứ không phải tịch thu điện thoại.

Trong những năm cô lập nhất, các kết nối trực tuyến là những mối quan hệ tích cực duy nhất tôi có. Các diễn đàn internet giúp tôi định hướng việc nộp đơn vào đại học và dạy tôi về việc đếm calo – điều đã khởi đầu cho một hành trình giảm cân làm thay đổi cuộc đời tôi. Ngay cả trong RuneScape, tôi đã xây dựng được tính kỷ luật và thói quen đặt mục tiêu mà sau này tôi chuyển sang việc học tập và nghiên cứu.

Cảnh giác với những cơn hoảng loạn đạo đức

Lo ngại về mạng xã hội là có thiện ý. Nhưng sự chân thành không phải là bằng chứng. Những khẳng định kịch tính rằng cuộc sống của trẻ em sẽ thay đổi nhờ giảm tiếp xúc với mạng xã hội giống với những cơn hoảng loạn đạo đức đối với các công nghệ và thú vui trong quá khứ – từ radio đến truyện tranh đến trò chơi điện tử – được thúc đẩy bởi khoa học xã hội yếu ớt và cảm xúc công chúng mạnh mẽ. Tại Mỹ, theo dữ liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), sức khỏe tâm thần của giới trẻ gần đây đang được cải thiện, bất chấp việc tiếp cận mạng xã hội không thay đổi. Lời giải thích đơn giản nhất có thể là mạng xã hội không có hại như người ta nghĩ.

Bài viết này được đăng lần đầu trên Washington Post ngày 4/12/2026.