MI5 cảnh báo giới học thuật Anh: nghiên cứu của bạn có thể đã tiếp tay cho gián điệp Trung Quốc

MI5 vừa đưa ra cảnh báo công khai hiếm thấy về hoạt động gián điệp, cho biết hơn 100 học giả có liên hệ với Vương quốc Anh đã góp phần vào các dự án nghiên cứu mà cơ quan này cáo buộc được tài trợ nhằm cải thiện năng lực do thám của Trung Quốc.

Cảnh báo nhắm trực tiếp vào Viện Nghiên cứu Công nghệ Tổng hợp Trung Quốc (CGTRI), còn được dịch là Học viện Công nghệ Tổng hợp Trung Quốc (CAGT). Theo MI5, tổ chức này có "quan hệ rất chặt chẽ" với Bộ An ninh Quốc gia (MSS) — cơ quan tình báo dân sự của Trung Quốc.

Hơn 100 học giả bị ảnh hưởng

Theo MI5, "mục đích chính" của CGTRI là tài trợ cho các nghiên cứu học thuật nhằm trực tiếp nâng cao năng lực gián điệp kỹ thuật của MSS.

Hơn 100 học giả có liên hệ với Anh đã tham gia các dự án do CGTRI tài trợ, trải rộng trên nhiều lĩnh vực nhạy cảm như:

• Trí tuệ nhân tạo (AI)
• An ninh mạng
• Liên lạc ngụy trang (covert communications)
• Kỹ thuật giấu tin (steganography)

Đáng chú ý, MI5 thừa nhận nhiều người trong số này có thể không hề biết ai là đơn vị thực sự đứng sau tài trợ cho công trình của mình.

"Hoạt động này hỗ trợ cho gián điệp của MSS, gây ra mối đe dọa đối với an ninh quốc gia của Anh," MI5 tuyên bố.

Không cáo buộc tất cả, nhưng đặt trách nhiệm rõ ràng

MI5 không cáo buộc tất cả học giả liên quan là cố ý tiếp tay cho tình báo Trung Quốc. Cảnh báo thừa nhận rằng nhiều tổ chức và cá nhân có khả năng đã hợp tác với CGTRI "một cách thiện chí", bởi những liên hệ của tổ chức này với MSS được "che giấu một cách có chủ đích".

Tuy nhiên, cơ quan này "khuyến nghị mạnh mẽ" các trường đại học Anh rà soát ngay mọi hợp tác hiện có hoặc đang dự kiến với CGTRI, đồng thời đảm bảo rằng MSS không thu thêm được lợi ích nào từ nghiên cứu của Anh.

Các học giả làm việc với các tổ chức Trung Quốc cũng được yêu cầu xác minh rõ ai là đơn vị tài trợ cuối cùng cho nghiên cứu, và bảo đảm CGTRI không nằm trong chuỗi tài trợ đó.

Hai tội danh cần lưu ý theo Luật An ninh Quốc gia 2023

Các nhà nghiên cứu có thể cần nắm rõ hơn về Luật An ninh Quốc gia 2023 của Anh. MI5 đặc biệt nhấn mạnh hai tội danh:

• Điều 3 — Hỗ trợ cơ quan tình báo nước ngoài: một người có thể phạm tội nếu hành vi của họ có khả năng hỗ trợ đáng kể cho một cơ quan tình báo nước ngoài trong các hoạt động liên quan đến Anh, và họ biết hoặc "hợp lý mà nói phải biết" rằng điều đó có khả năng xảy ra.
• Điều 17 — Nhận lợi ích vật chất: quy định riêng về việc chấp nhận hoặc giữ lại lợi ích vật chất khi người nhận biết hoặc "hợp lý mà nói phải biết" rằng nó đến từ một cơ quan tình báo nước ngoài. Thanh toán hợp pháp cho hàng hóa hoặc dịch vụ hợp pháp được loại trừ.

Sau khi công khai chỉ đích danh mối liên hệ mà MI5 cáo buộc giữa CGTRI và tình báo Trung Quốc, cơ quan này cảnh báo rằng bất kỳ tổ chức hay nhà nghiên cứu nào tiếp tục thực hiện công trình do tổ chức này tài trợ nên tìm tư vấn pháp lý độc lập.

Hệ quả với giới học thuật toàn cầu

Nói cách khác, MI5 đã đặt các trường đại học vào tình thế phải chú ý: việc không biết ai thực sự đứng sau tiền tài trợ nghiên cứu có thể là điều dễ hiểu của ngày hôm qua, nhưng hôm nay lại là một lập luận khó biện minh hơn nhiều.

Sự việc phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu: các lĩnh vực như AI, an ninh mạng và truyền thông ngụy trang đang trở thành "mặt trận" mà các cường quốc đều muốn nắm giữ lợi thế.

Đối với các trường đại học và viện nghiên cứu, bài học ở đây không chỉ là vấn đề đạo đức học thuật, mà còn là yêu cầu minh bạch trong chuỗi tài trợ. Khi các quỹ nghiên cứu ngày càng đi qua nhiều tầng trung gian, việc xác minh "tiền này đến từ đâu" trở thành một phần trách nhiệm pháp lý, không còn là thủ tục hình thức.

Câu chuyện cũng là lời nhắc nhở chung cho các quốc gia đang phát triển mạnh về công nghệ, trong đó có Việt Nam: hợp tác nghiên cứu quốc tế là cần thiết, nhưng cần đi kèm cơ chế kiểm soát nguồn tài trợ và bảo vệ các lĩnh vực công nghệ nhạy cảm.