Hạt duy nhất của nước Anh nói 'không' với Palantir: Niềm tin hay công nghệ?

Trong bối cảnh chính phủ Anh có sáu tháng để quyết định có chấm dứt hợp đồng trị giá hơn 400 triệu USD giữa Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) và công ty phần mềm Palantir của Mỹ, một câu hỏi lớn đang được đặt ra: Nếu một phần của NHS đã hoạt động tốt mà không cần Palantir, tại sao cả nước không thể làm điều tương tự?

Bài viết này phân tích cuộc chiến giữa nền tảng dữ liệu liên bang (FDP) của Palantir và nền tảng nội bộ ADSP tại Greater Manchester, đồng thời khám phá vì sao niềm tin của công chúng lại trở thành yếu tố quyết định trong việc chuyển đổi số ngành y tế.

Bối cảnh: Cuộc cách mạng dữ liệu của NHS

Năm 2023, chính phủ Anh đã ủy quyền cho Palantir phát triển một "nền tảng dữ liệu liên bang" (FDP) nhằm thu thập và tổ chức dữ liệu y tế trên toàn quốc, vốn đang phân mảnh giữa nhiều hệ thống khác nhau từ giấy tờ, bảng tính đến cơ sở dữ liệu rời rạc.

Theo Palantir và NHS, hệ thống mới đã giúp giảm thời gian chờ đợi, rút ngắn thời gian nằm viện và tối ưu hóa việc sử dụng phòng mổ. Tuy nhiên, khi công nghệ của Palantir được triển khai trong các chiến trường và chiến dịch trấn áp nhập cư của chính quyền Mỹ, hợp đồng với NHS đã trở thành tâm điểm của nhiều cuộc biểu tình, kiến nghị và điều tra của quốc hội Anh.

Greater Manchester: Lựa chọn khác biệt

Giữa bối cảnh đó, Ủy ban Chăm sóc Sức khỏe Greater Manchester — bao phủ khoảng 3 triệu dân — đã nhiều lần từ chối áp dụng nền tảng FDP của Palantir. Thay vào đó, họ duy trì nền tảng Analytics and Data Science Platform (ADSP) được phát triển nội bộ trong gần một thập kỷ.

"Ngay cả một nền tảng mạnh về mặt kỹ thuật cũng sẽ khó phát huy giá trị nếu các bác sĩ lâm sàng, người kiểm soát dữ liệu, bệnh nhân hoặc công chúng không tin tưởng vào nó," - Matt Hennessey, Giám đốc Dữ liệu và Phân tích tại NHS Greater Manchester, chia sẻ với WIRED.

Tại cuộc họp tháng 5/2025, hội đồng quản trị của Greater Manchester kết luận rằng "năng lực địa phương vượt trội so với bất cứ điều gì FDP hiện đang cung cấp" và một số tính năng của ADSP "đi trước 2-3 năm" so với Palantir.

Sự khác biệt trong áp dụng công nghệ y tế giữa các vùng của Anh

Vì sao ADSP được cho là vượt trội?

ADSP được cung cấp dữ liệu chăm sóc ban đầu mà nền tảng của Palantir không có. Vì được phát triển nội bộ, ADSP dễ dàng tái cấu hình hơn:

• Linh hoạt: Có thể thay thế bất kỳ thành phần nào nếu xuất hiện công nghệ tốt hơn.
• Niềm tin công chúng: Được xây dựng qua nhiều năm, người dân sẵn sàng cung cấp dữ liệu nhạy cảm hơn.
• Không phụ thuộc nhà cung cấp nước ngoài: Giảm rủi ro địa chính trị.

Ngược lại, Palantir cho rằng không có bằng chứng độc lập nào cho thấy ADSP đóng góp trực tiếp vào việc cải thiện chăm sóc bệnh nhân hoặc tiết kiệm chi phí. Họ nhấn mạnh rằng các bác sĩ, y tá và nhân viên NHS sử dụng FDP đã ghi nhận những lợi ích rõ ràng.

Cuộc tranh luận quốc gia về tương lai của FDP

Tháng 6, một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng đã công bố báo cáo cảnh báo rằng sự phụ thuộc vào Palantir tạo ra một "điểm yếu không thể chấp nhận được", trao cho một nhà cung cấp nước ngoài quá nhiều quyền lực. Họ kêu gọi chính phủ kích hoạt điều khoản hủy hợp đồng vào tháng 2 tới và tìm kiếm giải pháp thay thế trong nước.

Tuy nhiên, những người ủng hộ FDP lập luận rằng không có giải pháp thay thế khả thi nào có thể kết nối dữ liệu trên toàn quốc và các thành phần phức tạp của NHS — từ bệnh viện đến các ủy ban chăm sóc tích hợp.

"Tuyên bố rằng ADSP đạt kết quả vượt trội thực sự không có cơ sở... FDP làm những việc hoàn toàn khác," - Tom Bartlett, cựu Phó Giám đốc Kỹ thuật Dữ liệu tại NHS England, bày tỏ.

Vấn đề cốt lõi: Niềm tin và chính trị

Jessica Morley, nhà nghiên cứu dữ liệu y tế tại Trung tâm Đạo đức Kỹ thuật số Yale, nhận định:

"NHS là một tổ chức dựa trên giá trị. Palantir về cơ bản đối lập với tất cả những giá trị đó."

Diễn biến này khiến cuộc tranh luận không chỉ dừng ở khía cạnh kỹ thuật mà còn lan sang lĩnh vực chính trị và đạo đức. Đáng chú ý, vào năm 2023, đồng sáng lập Palantir Peter Thiel từng phát biểu rằng Anh nên "nhổ toàn bộ NHS lên và bắt đầu lại từ đầu" — phát ngôn gây phẫn nộ sâu sắc trong dư luận Anh.

Hennessey nhấn mạnh rằng ngay cả khi FDP vượt trội về mặt kỹ thuật, mọi đánh giá giá trị phải tính đến không khí chính trị xung quanh Palantir, vì sự thành công của nó phụ thuộc vào việc:

• Công chúng sẵn sàng cung cấp dữ liệu
• Bác sĩ đồng ý sử dụng hệ thống
• Bệnh nhân tin tưởng vào quy trình xử lý thông tin

"Bạn có thể có thứ tuyệt vời nhất," Hennessey kết luận, "nhưng nếu mọi người không tin tưởng, thứ đó sẽ trở nên thừa thãi trong vận hành."

Bài học cho Việt Nam

Câu chuyện Greater Manchester mang lại nhiều góc nhìn cho Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số y tế đang được đẩy mạnh. Khi lựa chọn giữa nền tảng nước ngoài và giải pháp nội địa, các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc không chỉ yếu tố kỹ thuật mà còn cả niềm tin của người dân — yếu tố quyết định sự thành công bền vững của bất kỳ hệ thống dữ liệu sức khỏe nào.

Dù kết quả cuối cùng của hợp đồng NHS-Palantir ra sao, cuộc tranh luận này đã cho thấy: Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thành công nếu thiếu sự đồng thuận và tin tưởng từ những người sử dụng cuối cùng — các bác sĩ, y tá và bệnh nhân.