DESI và tín hiệu năng lượng tối biến đổi gây chấn động vũ trụ học
Kết quả từ thiết bị DESI năm 2025 cho thấy năng lượng tối có thể đang yếu dần theo thời gian, trái với giả định về hằng số vũ trụ trong mô hình chuẩn ΛCDM. Phát hiện chưa đạt ngưỡng 5 sigma nhưng đã làm dấy lên làn sóng tranh luận và hàng loạt mô hình lý thuyết mới.

Cuộc hội thảo mang tên "tuần lễ làm vỡ vũ trụ học" diễn ra sau khi nhóm DESI công bố kết quả phân tích dữ liệu năm thứ hai (DR2). Câu hỏi trung tâm rất đơn giản: năng lượng tối là một hằng số, hay là thứ biến đổi theo thời gian?
Katie Mack, chủ tịch Hawking về vũ trụ học tại Perimeter Institute
Ba thập kỷ gắn với hằng số vũ trụ
Từ cuối thập niên 1990, giới vũ trụ học biết vũ trụ không chỉ giãn nở mà còn tăng tốc. Hai nhóm quan sát chứng minh điều này năm 1998, buộc phải có thêm một thành phần chủ động kéo giãn không gian. Thành phần đó được gọi là năng lượng tối (dark energy).
Ứng viên tự nhiên nhất là hằng số vũ trụ (cosmological constant), thứ Einstein từng thêm vào phương trình rồi gạch bỏ khi biết vũ trụ đang giãn nở. Nếu năng lượng tối là hằng số, mật độ của nó không đổi theo thời gian. Khi vật chất loãng dần vì không gian rộng ra, lực hấp dẫn yếu đi còn năng lượng tối vẫn giữ nguyên. Đến một lúc, nó thắng thế và đẩy tốc độ giãn nở lên.
Giả thuyết này ăn khớp với dữ liệu đến mức trở thành trụ cột của mô hình chuẩn, gọi là ΛCDM. Trong đó Λ là hằng số vũ trụ, CDM là vật chất tối lạnh, loại vật chất vô hình làm bộ khung cho các thiên hà.
Những vết nứt xuất hiện
Hai vấn đề khiến mô hình ΛCDM khó đứng vững.
Thứ nhất là căng thẳng Hubble (Hubble tension). Các phép đo tốc độ giãn nở hiện tại, tham số H0, cho kết quả khác nhau tùy nguồn. Dữ liệu bức xạ nền vi sóng vũ trụ (CMB) cho giá trị cao hơn so với khảo sát siêu tân tinh ở vùng lân cận.
Thứ hai là vấn đề khối lượng neutrino. Khi các khảo sát thiên hà đủ nhạy để đo ảnh hưởng của neutrino, kết quả lại vô lý đến mức giới nghiên cứu gọi là "khối lượng neutrino âm". Không ai tin khối lượng có thể âm; con số này chỉ cho thấy phép phân tích đang sai ở đâu đó.
Dữ liệu ba chiều của DESI, mỗi điểm là một thiên hà
DESI nhìn thấy gì
DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) là dự án quốc tế do Văn phòng Khoa học Bộ Năng lượng Mỹ tài trợ chính. Kính thiên văn đặt tại Mỹ nhưng có sự tham gia mạnh của Canada, với Will Percival làm đồng phát ngôn viên và Dustin Lang phụ trách vận hành khảo sát.
Nhiệm vụ chính của DESI là lập bản đồ ba chiều các thiên hà. Thiết bị ghi quang phổ của hàng chục triệu thiên hà để xác định vị trí và chuyển động của chúng. Ánh sáng từ vật thể càng xa càng bị kéo dài về phía đỏ, gọi là dịch chuyển đỏ vũ trụ (cosmological redshift). DESI quan sát được thiên hà có dịch chuyển đỏ tới khoảng 1,6 và quasar tới 3,5, tức ánh sáng đã đi khoảng 12 tỷ năm.
Nhưng thứ đáng giá nhất lại là dao động âm thanh baryon (baryon acoustic oscillation, BAO). Trong vũ trụ sơ khai, plasma nóng dao động dưới sức ép của hấp dẫn và áp suất. Khi vũ trụ nguội đi, dao động đó để lại một lớp vật chất ở khoảng cách cố định quanh mỗi tâm vật chất tối. Kích thước thật của lớp này do vật lý khí và hấp dẫn quy định, nên nó hoạt động như một cây thước chuẩn trong dữ liệu.
Minh họa dao động âm thanh baryon, dấu vết từ vũ trụ sơ khai
Đo vị trí thiên hà ở nhiều khoảng cách khác nhau cho phép suy ra tốc độ giãn nở trong quá khứ, lùi hàng tỷ năm.
Tham số w và vùng "ma"
Để so sánh, giới vũ trụ học dùng tham số phương trình trạng thái w, tỷ lệ giữa áp suất và mật độ năng lượng. Vật chất tối có w=0 vì không có áp suất. Hằng số vũ trụ có w=-1.
Nếu năng lượng tối biến đổi, người ta dùng tham số hóa CPL với hai số: w0 là giá trị hôm nay, wa cho biết mức biến đổi. wa âm nghĩa là năng lượng tối yếu dần, còn gọi là trạng thái "tan băng" (thawing).
Kết quả DESI DR2 cho w0 gần -1 nhưng wa âm rõ rệt. Nói cách khác, năng lượng tối trông giống hằng số vũ trụ hiện tại nhưng từng mạnh hơn trong quá khứ. Điều này đẩy mô hình vào vùng năng lượng tối ma (phantom dark energy), tức w<-1.
Matthew Johnson, giảng viên Đại học York và cộng tác viên Perimeter, chỉ ra hệ quả: mật độ năng lượng tối tăng lên khi vũ trụ giãn nở. "Như thể lượng thứ trong chiếc hộp đang lớn lên lại tăng nhanh hơn cả chiếc hộp", ông nói. Ông cho rằng tính chất này không có ví dụ nào trong tự nhiên và đi ngược hiểu biết về thuyết tương đối rộng.
Chưa đủ để tuyên bố
Mức ý nghĩa thống kê hiện chưa đạt ngưỡng 5 sigma, chuẩn vàng để công bố một phát hiện. Phân tích của Chương trình Siêu tân tinh Khảo sát Năng lượng tối cũng nghiêng về năng lượng tối biến đổi, cùng hướng với DESI, nhưng độ tin cậy thấp hơn. Khi gộp lại, ý nghĩa tổng chỉ còn 3,2 sigma.
Will Percival nói thẳng: "Không có lời giải thích duy nhất cho năng lượng tối là gì. Giờ là mùa mở cho mọi người thử mô hình của mình".
Các hướng giải thích đang được đề xuất gồm: lỗi hệ thống trong dữ liệu, tác động của cách tham số hóa, tính chất bất ngờ của vật chất tối, độ cong không gian chưa được tính đến, hoặc giá trị độ sâu quang học electron cao hơn dự kiến.
Về dữ liệu mới, nhóm DESI sẽ công bố phân tích cấu trúc thiên hà trong vài tháng tới và các phép đo BAO mới vào năm 2027. Đài quan sát Vera Rubin dự kiến khởi động khảo sát siêu tân tinh cùng năm. Nếu năng lượng tối thật sự biến đổi, một năm quan sát có thể đủ để đạt 5 sigma.
Góc nhìn
Câu chuyện này là ví dụ rõ ràng cho cách khoa học vận hành khi dữ liệu vượt khỏi mô hình. Một kết quả 4,2 sigma chưa đủ để lật đổ ΛCDM, nhưng đủ để hàng loạt nhóm phải rà lại từng bước phân tích. Với người làm kỹ thuật, giá trị nằm ở quy trình: công khai dữ liệu, công khai giả định, và tách phần "nhiễu hệ thống" khỏi phần "tín hiệu thật" trước khi kết luận.
Các dự án như DESI cũng cho thấy bài toán dữ liệu lớn trong khoa học không khác mấy bài toán trong công nghiệp. Quang phổ của hàng chục triệu thiên hà phải được xử lý, hiệu chỉnh và mô hình hóa, với đường ống phân tích đủ minh bạch để người khác kiểm tra lại. Đó là chuẩn mà mọi hệ thống dữ liệu quy mô lớn nên hướng tới.
Nguồn: perimeterinstitute.ca (bài gốc ngày 21 tháng 8, 2026) · Quy trình biên tập
Bài viết liên quan

Công nghệ
Cuộc săn lùng vật chất tối: Khi công nghệ vượt qua giới hạn của vật lý
18 tháng 6, 2026

Công nghệ
Lực mạnh mạnh đến mức nào? Hành trình 50 năm đưa hằng số tương tác mạnh đạt độ chính xác chưa từng có
10 tháng 10, 2026

Tổn hại bức xạ của Hubble lệch pha 4,3 năm so với chu kỳ Mặt Trời
21 tháng 8, 2026